Wythnos y Rhandiroedd

Mae hi wedi bod yn Wythnos y Rhandiroedd medden' nhw... wel, gweld ein prif weinidog Mark Drakeford yn trydar amdano wnes i a deud y gwir.

Da 'di Drakeford 'de. Mae o'n gymeriad digon hoffus. 

Ydi, mae o'n unoliaethwr Prydeinig difrifol yn anffodus (cym'on: plaid lafur 'dio wedi'r cwbwl!); ond yn boblogaidd iawn serch hynny, am arwain Cymru ar hyd llwybr culach a challach na Lloegr Fawr yn ystod Gofid Covid. Ac am ddweud fod Boris Johnson 'really, really is awful'!

Roedd y rhaglen ddogfen 'Prif Weinidog Mewn Pandemig' ar S4C yn y gwanwyn, yn rhoi portread o was cyhoeddus cydwybodol ac annwyl, â'i draed ar y ddaear. 

 Ta waeth am hynny, mwydro am randiroedd oeddwn i, am wn i.

Dwi wedi rhoi'r gorau i'r rhandir ers pum mlynedd, ond yn dal i dyfu bwyd yn yr ardd gefn. Braidd yn fach yd'r ardd, a dyna pam gymris i randir, ond mi fethais ei dal hi ymhob man. Roedd jyglo rhwng dau le yn ormod, ac roedd tir rhandiroedd Stiniog yn dorcalonnus. Fel cors yn y glaw; fel concrit yn yr haul!

Llwyddiannau mwya'r ardd eleni: 

mwyar cochion (loganberry, wedi ei phlannu yn y ddaear o'r diwedd ac yn mwynhau ei lle); pys a ffa (hoff iawn o'r holl law yn Stiniog); tomatos indigo cherry (cnwd da, ffrwythau deniadol, blasus).

Ffrwythau duon: tomatos indigo cherry a chilis duon Hwngari, yn y tŷ gwydr

Hefyd, am y tro cynta' erioed -er dwi ddim isio'u jinxio nhw- mae 5 ffrwyth wedi aros ar y goeden eirin Dinbych, a thyfu i faint da. Maen nhw angen aeddfedu rwan felly dwi'n croesi fy mysedd. Dwi wedi cwyno mwy am y goeden yma nag unrhyw beth arall yn yr ardd! Mae hi yma ers tua 9 mlynedd a heb gynhyrchu un ffrwyth erioed. Mae'r label yn dweud ei bod hi'n hunan-beillio, ac mae'r feithrinfa dyfodd hi wedi ein sicrhau bod hynny'n wir a bod angen amynedd... Esu, alli di ddeud hynna eto gyfaill! 

Eleni, mi wnes i arbrofi trwy dorri darn o gangen oddi ar goeden eirin gwyllt o safle yn fy ngwaith -cangen oedd yn llawn blodau- a'i rhoi hi mewn dŵr o dan yr eirinen Ddinbych. 

Bob blwyddyn, mae ffrwythau yn cnapio ar y goeden ond yn disgyn cyn cyrraedd maint marblis tua diwedd mis Mai.

Eleni, mae 5 ffrwyth oedd agosaf at y gangen eirin gwyllt yn dal i dyfu, gan brofi, dwi'n meddwl, yr angen i groes-beillio efo coeden arall!

[Saga'r Eirin- swnian 'nôl yn 2016]

Siomedigaethau mwyaf yr ardd eleni:

tatws newydd (cnwd bach); ceirios (dim un!); tomatos galina (addewid gwag o gnwd cynnar iawn mewn hinsawdd oer, a'r hadau yn ddrud iawn gan gwmni o Gymru sydd wedi siomi yn y gorffennol hefyd).

Ond yn siom mwyaf oedd gweld y mefus yn gwneud cystal, a mwy nag erioed yn cochi'n braf, wedyn rhoi rhwydi drostyn nhw ar ôl colli ambell un, dim ond i ganfod -yn rhy hwyr- nad adar oedd y lladron, ond llygod! Ychydig iawn gawson ni yn y diwedd, a bron dim gwsberins am yr un rheswm.

*$%*#!  

Mae ein hagwedd elusengar tuag at bethau sy'n rhannu ein bwyd ni wedi erydu braidd ar hyn o bryd. Ond, tydi 'fory heb ei gyffwrdd, ac mi ddaw gwanwyn eto'r flwyddyn nesa, felly daliwn i gredu. 

Er nad oes gennym randir!

Y lluarth (gardd lysiau) eleni

13. Eirinen Ddinbych

C. Tatws newydd yn wreiddiol, brocoli piws a bresych deiliog at y gaeaf rwan

B. India corn, courgette, pwmpen (dan blastig)

A. Pys, salad, ffa dringo

CH. Ffa melyn (broad)- cennin i ddilyn yn fuan

11. Mwyar cochion, mafon, marchysgall (globe artichoke)

x. radish, betys, moron (dan garthen i warchod rhag bryfaid)

(Y rhifau a'r llythrennau yn dod o gynllun yr ardd, ond doedd gwely x ddim yno bryd hynny)

Rhoi'r ffidil yn y tomato

Naw wfft i domatos. Ga'n nhw fynd i chw'thu!

Dwi newydd glirio'r planhigion o'r tŷ gwydr ar ôl i rai ohonyn nhw ddal yr aflwydd blight.

Eto fyth, mi gawson ni gnwd sâl iawn, er trio tri math eleni. Y ffefryn Ildi, a moneymaker a super sweet. Ond yr un oedd y canlyniad.

Ffrwyth yn hir iawn iawn yn aeddfedu; cnwd bach, siomedig.
Mi fuon ni'n hel llond dwrn bob hyn a hyn, ond y rhan fwya' wedi aros yn fach a gwyrdd ar y goeden. A dyna ddiwedd y tymor tyfu eto.

Ildi sy'n felyn, supersweet ydi'r rhai cochio bach, a moneymaker ydi'r rhai mwy

Mae angen buddsoddi amser i dendio tomatos yn amlwg. Fedri di ddim eu tyfu'n llwyddianus o hadau os ti'n arddwr drama, oriog a diog, fel fi!

O fawr ac s fach...  
Os ydw i am drafferthu eto bydd rhaid unai: prynu gwresogydd i'r tŷ gwydr i ymestyn dechrau'r tymor, ac er mwyn osgoi newid mawr yn y tymheredd o ddydd i nos yn ystod hafau uffernol Stiniog; neu anghofio'r hadau a phrynu planhigion o ganolfan arddio (...sy'n teimlo fel twyllo i mi...)

Be wna'i d'wch? Dwn 'im!

Nôl at y gwreiddia'

Gwynt mawr yma heddiw, ond o leia' gawson ni ddwyawr sych amser cinio i nôl coed tân a chodi rhywfaint o lysiau hwyr yn yr ardd gefn!

Dal i hel moron. Moron bach melys, o heuad hwyr.
Mae tri chwarter rhesiad dal yn y ddaear. Haws eu codi fesul dipyn dwi'n meddwl; haws na'r hen strach o'u codi i gyd, wedyn eu storio mewn bocs efo tywod.
Nes cawn ni rew caled beth bynnag. Bydd rhaid eu codi wedyn am wn i.

Mae'r dail gorfetys (chard) yn dal i edrych yn dda hefyd.
A'r oca eto i ddod ar ôl i'r rhew ladd y gwlydd.

Y Pobydd wedi rhoi'r cnwd bach yma efo tomatos olaf y tŷ gwydr mewn cawl llysiau a ffa.

Mmm...pawb yn gynnes braf rwan..

Stwffio tomatos

Hen flwyddyn sâl i dyfu llysiau oedd hi'n fan hyn.

Ches i ddim un bwmpen. Dim un. Ar ôl eu tyfu o had a'u meithrin yn y tŷ gwydr, roedden nhw'n blanhigion da, ond yn hwyrach o lawer yn prifio. Wedyn, ar ôl eu caledu a'u plannu allan yn yr ardd ac ar y rhandir, mi drodd y tywydd yn sâl ac yn oerach eto.

Er gwaetha' ymdrechion i'w gwarchod efo plastig drostynt, erbyn iddyn nhw ail-ddechrau tyfu'n gryf, roedd hi'n rhy hwyr i'r ffrwythau bach ddal i fyny cyn diwedd y tymor. I'r compost aeth y cwbl, a'r bwmpen fwya'n ddim mwy na maint afal.

Tomatos hyfryd ildi

Mi wnes i'n well efo pys a ffa. Ond mae'r tomatos bron a drysu 'mhen i. Dim ond yn y tŷ gwydr mae'n bosib tyfu tomatos yma, ond efallai nad ydi tŷ gwydr di-wres yn ddigon chwaith... a'r gwahaniaeth rhwng tymheredd y dydd a thymheredd y nos yn rhy eithafol.

Tyfodd chwech o goed -moneymaker ac ildi- yn dda, ond efo'r diffyg haul am y rhan fwyaf o'r haf, roedd y ffrwyth yn hir iawn yn aeddfedu. Ac wedyn dim ond fesul hanner dwsin oedden ni'n medru eu hel nhw. Dim gobaith am 'glut' yn fan hyn!

Tomatos moneymaker yn cochi fesul 'chydig

Fel llynedd, ddaeth yr aflwydd blight ddim ar y tomatos, ac efo'r hydref mwyn, maen nhw'n dal i dyfu. Ond asiffeta, mi fysa'n braf medru hel pwysi o domatos ym mis Medi...!

Dal yn fwyn yn wythnos cynta' Tachwedd

Dwi wedi llyncu mul efo tomatos o'r blaen, a pheidio'u tyfu am ddwy flynedd. Mae'n demtasiwn i ddeud "Wfft i domatos; stwffio nhw" eto! Gawn ni weld...

Dal i hel

Mae'r tomatos yn dal i aeddfedu yn y ty gwydr, a'r tywydd mwyn yn dal i blesio.

Ches i ddim arlliw o'r aflwydd blight ar y tomatos eleni, felly mae'r ffrwythau wedi cael aros ar y planhigion tan rwan. Bach iawn fydd y cnwd o domatos gwyrdd felly, a da o beth 'di hynny.

Mi dyfis i dri math o domatos o had y tro yma. Moneymaker ydi'r rhai cochion crwn. "Di-flas" yn ôl rhai, ond yn ddibynadwy, di-drafferth, a chanmil neisiach na thomatos siop. Yn enwedig o'u bwyta'n gynnes o'r goeden.
Ildi ydi'r tomatos bychain melyn siâp ŵy. Hyfryd a melys, ac yn bendant ar restr 2015.
Hadau ges i am ddim o gylchgrawn oedd y ddau ohonyn nhw, a digon ar ôl at y flwyddyn nesa.

Hâd ddaeth fy rhieni adra efo nhw o wlad Groeg ydi'r un mawr, a doeddwn i ddim yn disgwyl llawer o rhywbeth sy'n arfer tyfu yn haul y Med... ond mi ddoth. Drwg ydi, 'mond dau ffrwyth ges i!

Mi gawsom ni salads lu, tomatos wedi eu pobi, sawsiau pasta, ac yn fwyaf diweddar, cawl blasus gan Y Pry' Llyfr, merch rhif 2, sy'n codi'n amlach erbyn hyn o'i nofelau i arbrofi wrth y popdy.



Ges i hadau ciwcymbars am ddim hefyd, a'r rheiny wedi talu am eu lle ochr yn ochr â'r tomatos. A basil 'run fath.


Mae rhywfaint o datws, moron a maip dal yn y ddaear yn barod i'w hel; ychydig o seleriac a cêl a chenin ar gael hefyd. Y cwbl yn yr ardd gefn.




Dyma'r pethau olaf ar y rhandir eleni: ffa dringo hardd wedi deor o'u pods, fel wyau cwtiad ar draeth cerrig.

Mae digon o waith i'w wneud dros y gaeaf, ond pan mae rhywun wedi cael blwyddyn dda, tydi o ddim yn teimlo fel gwaith nac'di.

Edrych ymlaen sydd rwan...

Bore glawog..

Da 'di Steve Eaves. *
Mae digon o ddeunydd penawdau yn ei ganeuon i gadw blogiwr yn hapus!

"Bore glawog. Cymylau uwchben.
Hel meddyliau: maen nhw'n troi yn fy mhen..."

Mae'n ddydd Sadwrn. Cyfle i ddal i fyny efo cant o jobsys sy'n aros am sylw ar y rhandir. Ond na;  wrth gwrs, mae'n bwrw glaw eto! Niwl at y llawr; a glaw, glaw, glaw.

Typical. Pan oedd yn braf ddydd Sadwrn dwytha, o'n i 'di mynd i Wrecsam i weld Mantell Aur yr Wyddgrug, cyn iddi orfod mynd yn ol i'r ogof lladron yn y Brijis Miwsiym.
Roedd yn syfrdanol o hardd, a dirgelion ei chreu a'i chladdu yn ychwanegu at y wefr o'i gweld.

O wel, gan ei bod yn bwrw, mae'n gyfle i wneud 'chydig o jam a phobi. Mwy ar hynny fory e'lla. Cyfle prin hefyd i roi traed i fyny efo panad a phapur, a syrffio rhywfaint ar y we, yn ogystal a mwydro'n fan hyn!

Braf ydi gweld blog newydd yn ymuno a'r blogfyd Cymraeg. Mae digon o'u hangen nhw.

Ewch draw i safle 'Cadw Rhandir' i weld sut hwyl mae Arfon a Marika'n gael wrth sefydlu rhandir newydd yn y Groeslon.+

Mae cael ail arddwr yn amlwg yn talu ar ei ganfed wrth glirio a thyllu. (Taro'r post i'r Pobydd glywed...)  Pob lwc iddyn nhw. Dwi'n edrych ymlaen yn arw i ddilyn eu hynt.

Gweld hefyd o flog Bethan Gwanas, bod S4C wedi claddu'r enw 'Byw yn yr Ardd', wrth i'r gyfres newydd ddilyn ymdrechion pobl dda Nyffryn Nantlle i dyfu bwyd. Mae datganiad y sianel ar arlwy'r hydref yn deud: "nid cyfres arddio gyffredin mo hon. Mae Tyfu Pobl yn gysyniad cwbl newydd ddylai apelio at gynulleidfa fodern a blaengar.' Hmm, iawn.. amser a ddengys, ond dwi'n edrych ymlaen yn arw beth bynnag.

Wnes i fwynhau cyfweliad Dewi Llwyd efo Medwyn Williams yn ddiweddar. Ar y cyfan. Mae'r garddwr o Fo^n yn siaradwr huawdl a hwyliog. Yn angerddol am ei lysiau, a dywediadau ac idiomau cyfoethog ein hiaith yn britho'i sgwrs. Biti ei fod o'n mynnu cyffwrdd ei gap i deulu brenhinol drws nesa..

Dwi'n dal i gario tomatos o'r ty gwydr, er bod nifer ohonyn nhw'n dangos ol cam-ddyfrio. Ew, maen nhw'n dda hefyd. Felly ar ol pwdu efo tomatos ddwy flynedd yn ol, dwi'n falch bod y Pobydd wedi dod a nhw eleni.

Digon o bys a ffa i ddod eto o'r rhandir, a thatws ac oca, a gyda lwc pwmpen neu ddwy. Os can nhw lonydd gan y slygs melltith!

Dyna ddigon o falu awyr! Mae'r sgons a'r jam yn galw.



Gan fod hwn yn ysgrif rhif 101, dwi'n meddwl y galla'i fentro i roi rhywbeth yn ystafell fondigrybwyll 101, sef y lle i yrru cas bethau.

Be' dwi'n ddewis felly? Tlodi? Rhyfel? UKIP?

Nage: ci Monty Don sy'n ei chael hi. Mae o'n da^n ar 'y nghroen i sut mae cyflwynydd Gardener's World yn siarad efo'i gi, Nigel, bob wythnos, fel petai o'n gyd-gyflwynydd. Hurt bost a diflas!
Hwyl am y tro.

* Un o amryw o ganeuon Steve Eaves ar Youtube efo'r lyrics ar y sgrin yn fan hyn.

+ Blog Cadw Rhandir.

Un geiriosen ni wna bwdin

Mi fu'r clan ar wyliau. Taith anturus ar y tren.
Braf iawn oedd o hefyd: cael anghofio am ddyletswyddau naw-tan-bump, a mwynhau llefydd diarth.

Mae wythnos ola' Gorffennaf ac wythnos gynta' Awst siwr o fod yr adeg gwaetha' posib i arddwr droi cefn ar ei lafur cariad. Cymaint o bethau angen sylw, a phethau i'w hel, ond maen nhw'n ca'l panad yn jel tydyn, felly mae'n iawn i bawb gael hoe weithiau.

Ar gyrraedd adra nos Fawrth, mi es i'n syth allan i arolygu'r ystad. Roedd rhai pethau wedi gorffen, rhai wedi agor; rhai wedi aeddfedu, rhai wedi'u bwyta; ond popeth yn fwy a bleriach.

Roeddwn yn gwybod ers talwm nad oedd cnwd o geirios yn mynd i fod ar y morello eleni, ond mae cyfanswm o un yn arbennig o siomedig tydi! Cywilydd y peth. Dwi wedi tendio a bwydo'r goeden eleni ar ol cael llai na dwsin y llynedd, ond er bod yr amodau blodeuo a pheillio wedi bod yn ardderchog, ychydig iawn o ffrwythau gnapiodd. Disgynodd y cwbl namyn un wedyn! Bosib mai fi dociodd yn anghywir flwyddyn d'wytha? Dwn 'im.

Be am y coed er'ill ta? Ar ol meddwl bod yr afal Enlli wedi mynd i'r gwellt y llynedd, mae hi wedi cynhyrchu dyrnaid o afalau -ond dim ond ar y canghennau chwith. Dim byd ar y dde. Ydw i am roi blwyddyn arall i weld os daw hi at ei hun yn well, yntau rhoi clec iddi? Hmmm...
Eirinen Ddinbych: er ei bod wedi cymryd ei lle yn dda, ac yn ffynnu, daeth dim un blodyn ar y geden eleni, felly dim ffrwyth.
Afal croen mochyn: er cywilydd i mi, mae hon dal yn y twb yn disgwyl imi baratoi'r ddaear i'w phlannu. Dim ffrwyth eto felly.
Ta waeth- fel ddywedis i am siom y ffrwythau llynedd: flwyddyn nesa' efallai!

Y blodau haul wedi mynd heibio'u gorau tra'r oedden ni oddi cartra'. Ond yn dal i ddenu gwenyn mel o rywle.

Blodau gwynt Siapan ar eu hanterth i'n croesawu adra, a'r cacwn wrthi fel lladd nadroedd yn hel y paill melyn.

Addewid o gnwd eitha' da o domatos, yn profi bod dyfal donc yn gallu talu... yr haf sych wedi cadw'r gwaetha' o'r ffwng draw hyd yma.

Y gloynod gwynion dal wrthi ar y bresych... y peth ola' wnes i cyn gadael oedd adeiladu ffram a rhwyd dros y bresych a'r sbrowts, ond roedd y planhigion wedi llenwi'r gofod yn y pythefnos fuon ni o'ma. Bob man oedd deilen yn cyrraedd y rhwyd, roedd y tacla wedi medru dodwy!


Yn wahanol i'r ffrwythau 'coed', mae'r cyrins wedi gwneud yn dda. Tra oedden ni i ffwrdd, bu teidiau a neiniau'r genod yn dyfrio'r ardd a'r rhandir; yn hel courgettes a blodau pys per a ffrwythau meddal; ac yn tynnu malwod a lindys ar ein rhan chwarae teg.

Mae pwysi o gyrins yn y rhewgell rwan yn barod i'w trin. Ar ol diwrnod/ddau arall o ymlacio, mi drown ein sylw at jam aballu mae'n siwr. Roeddwn wedi hel y gwsberins a'u stiwio cyn mynd, a hwnnw hefyd wedi'i rewi.

Mi godais gopi o'r Cymro (rhifyn 2il Awst) drannoeth y dychwelyd, a chael syrpreis braf.
Diolch i Gerallt Pennant am gyfeirio'n garedig at y blog yma yn ei golofn arddio wythnosol. Da fyddai gweld ei erthyglau o wedi eu casglu ynghyd ar wefan Y Cymro er mwyn medru cyfeirio 'nol atynt, yn niffyg llyfrau garddio modern yn y Gymraeg. Tydi adran 'Colofnwyr' y wefan heb ei diweddaru ers bron i ddwy flynedd mae gen' i ofn.
Neu beth am eu rhoi ar blog GP? Edrych ymlaen!

Dechrau eto

Ai dyma'r adeg orau o'r flwyddyn i chi? Dwi rhwng dau feddwl.


Y cyfnod byr hwnnw rhwng cyffro yr hau a boddhad yr egino; a siom anochel yr haf, lle mae gobaith yn gallu troi yn dorcalon yn sgil ymgyrchoedd ar y cyd rhwng y tywydd a'r malwod a'r llygod a'r lindys!



Mae gweld silffoedd yn llawn o egin-blanhigion yn werth chweil tydi. Rhesi o bethau bach brwdfrydig, bron a thorri eu bolia' isio gael eu traed yn y pridd.

Ffa melyn; ffa dringo; pys; pys per; letys a rocet; blodau haul. Wedi eu hau ar Ebrill y 4ydd.

Rhywbeth i'w edmygu. Rhywbeth dros dro!

Ta waeth, mae'n rhaid cadw'r ffydd, a dal i gredu... dyna pam 'dan ni'n dal ati wrth gwrs. Y pethau diweddaraf i'w hau dan do ydi ffa piws (Cosse violette), pys melyn/india corn (double standard bicolor), er gwaethaf methiant llwyr y llynedd, aeron goji, pwmpenni gaeaf (Burgess buttercup); ac ambell beth a brynais yn Sioe Arddio Caerdydd fel courgettes du (dark fog), a phwmpenni glas (crown prince). Eto, methiant llwyr oedd pob un pwmpen y llynedd, ond dyfal donc a dyrr y garreg. Ar ffenest y gegin mae'r pys melyn am fod angen 18 gradd o dymheredd i egino. Beryg fod y pwmpenni yr un fath ond does dim lle i bopeth yn y ty.


Mae'r Pobydd wedi prynu dau blanhigyn tomatos. Ar ol cyfres o hafau gwlyb, roeddwn i wedi llyncu mul efo tomatos, a wnes i ddim eu tyfu y llynedd. Roedden nhw'n cael y clwy tatws bob haf (yn y ty gwydr; dim gobaith eu tyfu yn yr awyr agord yma), a'r ymdrech o'u tendio yn llawer mwy na'r wobr bob tro. Beth bynnag, mae Acw am ofalu amdanyn nhw y tro yma, felly mae angen i mi glirio 'chydig o le iddyn nhw a'u plannu ar ei chyfer hi.
Mint (basil mint) ydi'r pot canol. Rhywbeth arall i mi ei ladd!

 Dim ond tair britheg (Fritillaria) ddaeth allan eleni. Mae llygod yn hoff iawn o'u bylbiau nhw yma, a bylbiau clychau dulas (Muscari) a dim ond dyrnaid o'r rheiny sydd wedi dod eleni hefyd.

Mae gan Ann lun o goeden gellyg yn llawn blodau ar ei blog Ailddysgu. Argian dwi'n genfigenus! Dim ond dechrau magu dail mae'r ddwy ellygen sydd acw. Y goeden afal Enlli (isod) sydd bellaf yn ei blaen yma.

Erbyn dechrau Gorffennaf y llynedd roeddwn yn amau fod popeth 20 diwrnod yn hwyrach na 2011. Hyd yma eleni, dwi'n meddwl fod pethau tua 14 diwrnod yn hwyrach eto...

Mae'n tywallt y glaw heddiw. Diolch i'r drefn, mi gawsom ni ddiwrnod braf ddoe i groesawu Gwyl Gyhoeddi Eisteddfod yr Urdd i Stiniog. Mwy o'r hanes ar wefan y papur bro lleol, Llafar Bro.