Cynefin

O hiraeth am y deadline ar ôl rhoi'r gorau i 'sgwennu yn Yr Herald Cymraeg, dwi wedi dechrau cyfrannu colofn achlysurol am yr amgylchedd ym Mro Stiniog i'n papur bro. Dyma bytiau o rifyn Chwefror a Mawrth 2026

Rhaeadr y Cwm

Mae Llafar Bro wedi dilyn hynt a helynt y cynlluniau amrywiol i ddatblygu tyrbein trydan dŵr yn y lleoliad eiconig hwn. 

Y diweddaraf ydi fod pwyllgor cynllunio Parc Cenedlaethol Eryri wedi penderfynu gohirio eu penderfyniad (er i’w swyddogion argymell caniatâu) a hynny er mwyn rhoi ystyriaeth deg i’r nifer fawr iawn o llythyrau a dderbyniwyd yn gwrthwynebu’r gwaith. 

Yn fuan iawn wedyn mi wnaeth Cyfarwyddiaeth Cynllunio Llywodraeth Cymru gamu i mewn er mwyn ystyried ydi’r mater angen cael ei graffu’n fanylach, o bosib mewn ymchwiliad cyhoeddus.

 

 

Coed Pengwern
Efallai eich bod wedi sylwi fod y coed conwydd yn cael eu towlyd yng nghoed Cyfoeth Naturiol Cymru yng Ngheunant Sych. Y bwriad yn y tymor hir yn fan hyn ydi peidio ail-blannu coed masnachol ar ôl torri’r cnwd yma, ond yn hytrach ganiatau i’r ardal ddatblygu’n goedwig dderw, sy’n fwy cydnaws â’r dyffryn. Mae nifer o fwsoglau a chennau diddorol yn y goedwig eisoes ar rai o’r coed derw a bedw sydd yno, a bydd clirio’r conwydd o fudd i fywyd gwyllt yn gyffredinol. Mae’r llwybrau cyhoeddus trwy’r coed wedi eu cau dros dro (am tua 6 mis yn ôl y rhybudd ffurfiol gan Gyngor Gwynedd).

Tywydd Ionawr a Chwefror
Roedd dechrau Ionawr yn oer, ac mi gawsom eira sylweddol dros nos ar y 3ydd/4ydd. Ar y 5ed oedd tymheredd isa'r mis sef -3.2°C. Cafwyd ambell ddiwrnod o awyr las ac ar ôl barrug caled ar y 10fed, arhosodd y tymheredd uwchben y rhewbwynt wedyn.
Cafwyd pum diwrnod heb ddiferyn o law, a phump arall efo llai nag 1mm. Y 6ed oedd y gwlypaf, efo 32.5mm, a chyfanswm y mis oedd 215mm, tua 8 modfedd a hanner.

Ar ôl Ionawr gwlyb, oerfel oedd prif nodwedd Chwefror efallai, a’r tymheredd isaf yn -2.1°C ar y 14eg.
Cafwydd rhywfaint o ddyddiau efo eirlaw a chenllysg, ond ambell ddiwrnod sych ac awyr las hefyd! Bu barrug caled ar Ddydd Mawrth Crempog; glaw mân yn aml; a dyddiau budr iawn at ddiwedd y mis wrth iddi gynhesu, er i Orymdaith Dewi Sant yr ysgolion cynradd lleol fwynhau bore sych ar y 27ain.
Cafwyd 4 diwrnod heb ddiferyn o law, a 2 arall efo llai nag 1mm. Y 21ain oedd y gwlypaf, efo 62.8mm, a chyfanswm y mis oedd 396mm, tua 15½ modfedd. 

Titws Prysur
Rydw i wedi gosod blwch nythu efo camera yn yr ardd, ac mae pâr o ditws tomos las eisoes wedi bod yn s’nwyro wrth chwilio am leoliad nythu. Llwyddodd 10 o gywion i adael y nyth ym mis Mai 2025*, ac er ei bod yn rhy fuan rwan, daeth y titw cyntaf i fysnesu ar y 10fed o Ionawr eleni. Mae dau aderyn wedi bod yn ôl ac ymlaen bron yn ddyddiol ers hynny. 

Ar ôl tair wythnos o gadw draw, yn swatio’n rhywle rhag yr oerfel, daeth y titws yn ôl i’r blwch wrth iddi’r dyddiau ymestyn a chynhesu rhywfaint at ddiwedd Chwefror. Tydi hi ddim yn amlwg hyd yma os ydyn nhw’n cario mwsog newydd ar gyfer y nyth, ond mae’n dal yn ddigon buan. 

Coed Ceirios
Bu cryn drafod yn y Blaenau os oedd angen torri’r ddwy goeden geirios addurnol sydd ar safle’r arosfan bws ar groesffordd y Stryd Fawr a Lordstryd. Roedd rhai yn teimlo fod y coed yn difrodi’r palmant ac yn cuddio’r murlun arbennig sydd ar dalcen y stryd, ac eraill yn dadlau eu bod yn goed hardd, sy’n werthfawr i ddiwyg ac amgylchedd ein Stryd Fawr. Llwyddwyd i ohirio’r llifio er mwyn trafod ymhellach; be’ ydych chi’n feddwl?

Gwarchodfeydd Lleol
Mae llawer iawn o Warchodfeydd Natur Cenedlaethol yn nalgylch Llafar Bro, a gobeithir medru ychwanegu safle arall, ger Trawsfynydd i’r rhestr yn y blynyddoedd i ddod. Planhigfa o goed sbriws oedd safle Brynteg, ond fel llawer un arall roedd y coed wedi eu plannu mewn lle anaddas, ar fawn dwfn, ac yn effeithio ar ansawdd dŵr Afon Eden hefyd, felly torrwyd y coed i gyd. Erbyn hyn mae gwaith wedi dechrau i rannu’r safle efo ffens newydd er mwyn medru pori yno, a rheoli’r tir corsiog fel cynefin agored, a’r ardaloedd mwy sych i ddatblygu’n goedwig brodorol. Bu cydweithio efo Cyngor Gwynedd hefyd i adfer y llwybrau cyhoeddus yno, ond mae llawer i’w wneud eto. Mae murddyn ynghanol y safle, ac mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi gohebu efo Cyngor Cymuned Trawsfynydd am y bwriad i enwi’r safle yn Gors-wen o hyn ymlaen, ar ôl yr hen dyddyn hwnnw, gan fod Brynteg yn eiddo arall gyferbyn. Dafliad carreg o’r safle mae mawndir arbennig Cors Goch, a’r gobaith ydi denu rhai o adar a glöynnod byw prin fanno i ymestyn i’r Gors-wen hefyd.

- - - - - -

*Darn am Ditws Tomos Las 2025

 

Wyt Ionawr yn oer

Annisgwyl a hyfryd oedd yr eira mawr ddaeth dros nos ar y 4ydd o Ionawr yn’de..! 

Na? Digon teg: nid pawb sy’n gwirioni ‘run fath. Dwi’n gwerthfawrogi nad ydi nifer ohonoch yn croesawu’r tywydd oer, ac yn gobeithio y llwyddoch chi i gadw’n glyd a chynnes. Buan daw’r dadmer.

Mae dyddiau gaeafol caled o awyr las, ac eira ar y Moelwyn yn dod ag atgofion am frwydrau mopins hwyliog efo ffrindiau bore oes; wedyn am greu dynion (ac anifeiliaid) eira, a sledio efo ‘mhlant fy hun. Rwan, mae’n gyfle i fynd am dro yn ein cynefin godidog a dychwelyd adra am banad wrth danllwyth o dân.

Be’ ar y ddaear fysan ni’n wneud heb y tywydd i’w drafod dwad?

Un o’r addunedau wnes i flwyddyn yn ôl oedd cymryd mwy o ddiddordeb yn ein tywydd. Chwilio am dystiolaeth i fedru ateb y beirniaid diflas hynny sy’n mwydro am ein glaw yn Stiniog! Felly mi brynais orsaf dywydd i’w gosod yn yr ardd. Gorsaf ‘hobi’ ydi hi cofiwch, nid un o’r rhai drudfawr sy’n rhoi cofnodion manwl iawn, ond mae’n ddigon da i roi syniad ac i ddilyn patrymau yn ein tywydd dros y blynyddoedd i ddod. 

Ac am flwyddyn oedd hi i ddechrau cadw cofnodion! Yn ôl y Met Offis, 2025 oedd y flwyddyn fwyaf heulog, a’r cynhesaf ers iddyn nhw ddechrau cofnodi (hynny ydi, ar draws gwledydd Prydain... Mae gwahaniaethau rhwng y gwledydd unigol). Rhywbeth arall oedd yn nodedig oedd ei bod yn sychach na’r arfer hefyd, efo ambell le yn cael llai na hanner y glawiad arferol yn y cyfnod Mawrth i Awst. 

Roedd Medi, Tachwedd a Rhagfyr ar y llaw arall yn fisoedd efo mwy o law nag arfer -yng Nghymru’n arbennig- a’r rhain ddaeth a’r cyfartaledd yn nes at yr arferol, efo Cymru’n cael 97% o’r glaw arferol dros y flwyddyn, er bod ein cymdogion dros Glawdd Offa yn sychach eto, ac ambell ardal yn dal i rincian dannedd yn bryderus am ddiffyg dŵr yn eu cronfeydd.

Be’ oedd uchafbwyntiau tywydd y Blaenau ta? 

Er fod y 1af o Ionawr 2025 yn wlyb a diflas, daeth barrug ac awyr las ar yr 2il, ac eira ar y 3ydd a’r 4ydd, er ei fod wedi meirioli’n gyflym. Yn ystod Ionawr y llynedd oedd tymheredd isaf 2025 yn Stiniog, sef -4°C.

Mis Mawrth 2025 oedd y sychaf ers 1944 (Met), ac er inni gael fwy o law yn Stiniog na’r cyfartaledd Cymreig, roedd 16 diwrnod yn y mis heb ddiferyn o law yma, a 3 arall efo llai nag 1mm! Hwn oedd y mis sychaf trwy 2025, a bu pla o greithio ar y ffriddoedd o’r 16eg ymlaen, gan barhau yn Ebrill hefyd- y cyfnod gwaethaf posib oherwydd tymor nythu’r adar. Roedd 11 diwrnod cyntaf Ebrill yn sych, a’r tridiau olaf hefyd. Ar ôl hynny parhaodd yn sych am 11 diwrnod cyntaf Mai, er inni gael glaw bob dydd yn yr wythnos olaf. 

Cyrhaeddodd y tymheredd dros 30°C ar Fehefin y 19eg a’r 20fed. Bu cyfnodau braf a chynnes iawn ym mis Gorffennaf, a thymheredd ucha’r flwyddyn yn 32.8°C ar y 12fed (35.8 gradd oedd yr uchaf trwy Brydain, yng Nghaint). Daeth pedwaredd ton wres -heatwave- y flwyddyn ym mis Awst, ac er i’r 4ydd fod y diwrnod gwlypaf o’r flwyddyn bryd hynny, efo 67mm o law (dros ddwy fodfedd a hanner), roedd cyfanswm o 20 diwrnod sych trwy’r mis a dim ond 5 diwrnod efo mwy nag 1mm.

Roedd yn haf cofiadwy iawn, a llawer yn lleol yn ei ganmol fel un oedd yn brafiach hyd yn oed na 1976.

Trodd y rhod i raddau ym Medi gan ddechrau tymor gwlyb iawn yn yr hydref. Dim ond dau ddiwrnod oedd heb unrhyw law ym mis Tachwedd, a chyfanswm glawiad y mis dros 500mm -ia, dros hanner metr (20 modfedd)! Cafwydd barrug/rhew ar foreau’r 19-20-21ain.

Digon ansefydlog oedd Rhagfyr: ambell ddiwrnod braf, llawer o ddyddiau budr; daeth gwyntoedd efo storm Bram ar y 9fed-10fed (85 milltir yr awr yng Nghapel Curig, a rheilffordd Dyffryn Conwy wedi cau oherwydd i goeden ddisgyn ar y cledrau- yn wahanol i’r esgus rhwystredig arferol o ‘lifogydd’). Daeth y flwyddyn i ben efo cyfnod sych iawn: wyth diwrnod sych grimp rhwng yr 20fed a Nos Galan, a 4 arall efo llai nag 1mm. Doedd yna ddim Nadolig gwyn, ond roedd barrug ar y ddaear ar y 26ain ac roedd wedi rhewi’n galed ar fore ola’r flwyddyn.

Efallai bod anthem Anweledig ‘Dawns y Glaw’ yn gor-ddweud wrth fynnu ei bod yn ‘braf o hyd ym Mlaenau Ffestiniog’, ond mae’r dystiolaeth yn eglur iawn nad ydi hi’n bwrw glaw yma trwy’r amser ychwaith!

Sut flwyddyn gawn ni yn 2026 ta? Amser a ddengys, ond dwi’n edrych ymlaen yn arw i ddilyn y tymhorau eto eleni.

- - - - - - 

Darn ar gyfer Llafar Bro, papur bro cylch Stiniog, Ionawr 2026

Darn Tywydd Titw Tomos

 

Rhyferthwy Rhoscolyn

Daeth yn amser i gyfarfod y 'criw coleg' eto am ychydig o grwydro a mwydro -a be gewch chi'n well na cherdded Llwybr yr Arfordir yn ystod gwyntoedd cryfa'r flwyddyn!

Amy oedd yr enw roddwyd ar storm gynta'r tymor (3-4ydd Hydref) ac er ei bod hi ar ei chryfaf yn yr Alban, roedd gwynt o 85 mya wedi'i gofnodi yng Nghapel Curig, ac Ynys Cybi yn ei dannedd hi hefyd ar y bore Sadwrn, wrth i ni gychwyn cerdded yn y glaw o draeth cysgodol Borthwen ar waelod deheuol yr ynys.

Os oedd y tonnau'n drawiadol yn fanno yng nghysgod Ynys Defaid, roedd nerth y gwynt yn hynod wrth i ni rowndio'r pentir a dod i olwg y môr mawr agored! Efo Eryri a Llŷn o'r golwg yn y cwmwl, yn gosod cefndir llwyd i'r olygfa, roedd creigiau a goleudy bach Ynysoedd Gwylanod yn drawiadol o dywyll a bygythiol, a thonnau gwyllt y môr yn chwalu dros y cwbl. Fel gwylio poster enwog goleudy La Jument, Llydaw, yn fyw o flaen ein ll'gadau (er nad ydw i wedi llwyddo i ddal hynny yn y llun isod).

Wrth wthio ymlaen ymlaen tua'r gogledd efo'n pennau i lawr, mae'r gwynt yn chwipio diferion o frig y tonnau i bigo'n hwynebau, fel cenllysg mân. Ac i gadw efo'r gymhariaeth aeafol, roedd yn rhaid cerdded trwy lluwchfeydd o ewyn gwyn yn hedfan ar y gwynt fel clapiau mawr o blu eira gwlyb.

Mae dringo i lawr y grisiau cerrig i ffynnon y Santes Gwenfaen yn rhoi pwt o gysgod am ychydig funudau cyn mentro dros graig gul Porth Gwalch a'n cefnau at un o'r waliau cerrig trawiadol sy'n cadw'r gwartheg yn y caeau a'r cerddwyr allan!

Y Bwa Gwyn. Yn bendant ddim yn saff i sefyll ar ei ben yn y fath wynt!

Y Bwa Gwyn a'r Bwa Du, heb os, ydi sêr yr arfordir syfrdanol yma, ac uchafbwyntiau unrhyw daith ar y cymal yma o'r llwybr cenedlaethol. Tystion trawiadol i nerth y tonnau a rhyferthwy'r môr. 

 

Er bod rhywfaint o awyr las rwan, llai deniadol ydi'r tirlun ar ein llaw dde wrth nesáu at Drearddur; y carafannau a chabannau gwyliau yn boenus o hyll, ond mae'r creigiau -sydd ymysg yr hynaf yng Nghymru- a'r mân ynysoedd, yr hafnau, a'r meini ar ein llaw chwith yn dal i gyfareddu. Allan ar y môr aflonydd du, mae honglad o fferi, wedi cychwyn efallai o harbwr cysgodol Dulun, ond erbyn hyn dwi'n siwr, yn llawn o deithwyr anfodlon iawn, yn aros i weld os fydd hi'n ddiogel i'r llong ddocio yng Nghaergybi, ynta' oes raid siglo a simsanu ar y don am oriau. Craduriaid!

Mae cyrraedd Trearddur yn golygu y cawn fwynhau peint sydyn cyn ail-gydio yn y cerdded am ychydig filltiroedd eto. Ac er bod talpiau o'r darn yma ar balmant a tharmac, ac olion o gyfoeth afiach yn nifer o'r tai Grand-designaidd, mae Porth yr Afon, Porth y Pwll, a Phorth y Corwgl yn werth eu gweld.

Ar ôl ychydig oriau o grwydro tirwedd gwych, mewn tywydd dychrynllyd ond cyffrous iawn, mae'n braf cyrraedd pen y daith ar dywod Porth Dafarch, a chroeso cynnes a chwrw da Bragdy Cybi'n galw. 

Diolch eto am gael rhoi'r byd yn ei le, ac atgoffa'n hunain ein bod yn byw mewn lle gododog!

 

 

Mis y cnau, mis cynhaeaf

Rhan o golofn olygyddol rhifyn Medi Llafar Bro, papur misol cylch Stiniog  

A dyna ni: rhifyn arall o’n papur bro wedi’i gwblhau!

Oherwydd y broses gysodi, argraffu, a dosbarthu, dwi’n dyrnu’r geiriau yma i’r cyfrifiadur wythnos gron cyn i chi eu darllen, ac ar ôl gwthio’r atalnod llawn olaf ar waelod y golofn yma -ar ôl bod yn sownd wrth y sgrîn dros y penwythnos- byddaf yn mynd i’r ardd i hel tunell o ffa dringo, i’w piclo, a’u rhewi, a’u coginio! Mae ffa yn un cynhaeaf y medraf ddibynnu arno waeth sut haf gawn ni yn Stiniog! (Gwilym R Tilsley sydd pia’r bennawd y tro ‘ma gyda llaw; o’i englyn ‘Mis Medi’).

Bu’n haf gwell na’r arfer i arddwyr eleni, ac yn haf ardderchog i ymweld â’r safleoedd gwych sydd ar y Map Mannau Gwyrdd a gyhoeddwyd yn lleol fis Awst. Mae’r rhifyn yma’n llawn i’r ymylon o newyddion ein mentrau cymunedol a’r gweithgaredd rhyfeddol sy’n mynd ymlaen ym Mro Ffestiniog. Does ond angen i chi edrych ar y Calendr Bro yn y rhifyn yma i weld y wledd o ddigwyddiadau sydd o’n blaenau yn y ddau fis nesa’.

Dim ond un o nifer o fentrau sy’n gwneud gwahaniaeth mawr yn lleol ydi Antur Stiniog, ac mae eu hymdrechion nhw a Chwmni Bro Ffestiniog, i adfer a rheoli adeiladau er budd ein cymuned yn codi calon ar adeg pan mae’r difrod i Westy’r Queens wedi bod yn ergyd i’r Stryd Fawr. 

Ond mae’n dal yn anodd peidio codi aeliau ac edrych yn genfigennus i gyfeiriad Llanberis, sydd wedi cael cyfanswm o £24 Miliwn i ail-ddatblygu’r Amgueddfa Lechi yno. Ia, dauddeg-a-phedair miliwn o bunnau! £5.8miliwn gan Lywodraeth Cymru; £6.2miliwn gan Lywodraeth San Steffan; a £12miliwn gan y loteri hefyd! 

Clawr ffug!

Cenfigen, neu ddireidi wnaeth i mi greu tudalen flaen ffug i’w rhannu ar ffesbwc ym mis Awst, am ychydig o hwyl, ond mi gafodd dipyn o ymateb gan y rhai a’i gwelodd! Be ydych chi’n feddwl?

P’run bynnag, dwi’n gobeithio y bydd pawb yn cael mwynhad o ddarllen y dudalen flaen go iawn, a gweddill y rhifyn yma! Cofiwch y bydd rhifyn Hydref yn nodi 50 mlynedd ers cyhoeddi’r rhifyn cyntaf, felly bydd hwnnw’n rifyn arbennig! 

‘Pwy ni chwardd pan fo hardd haf?’

Rhan o golofn olygyddol rhifyn Gorffennaf-Awst Llafar Bro, papur misol cylch Stiniog 

Hmm, tybed oedd yr hafau yn fwy dibynadwy o braf yn nyddiau Dafydd ap Gwilym? Roeddwn yn gofyn ar ddechrau’r golofn olygyddol union flwyddyn yn ôl, os oes pwrpas cwyno am y tywydd? A dyma fi eto -a’r niwl at y drws cefn- yn croesi bysedd y cawn ni ‘hardd haf’ eleni.

Mi ges i eiliad gwan ryw dro dros y gaeaf a chymryd rhandir ar safle’r Gors Fach wrth droed hen ysgol Glan’pwll, ac roedd y sgwaryn o dir ges i yn wlyb doman a’r pridd fel pwdin dan draed. Fel petai hen gynefin y safle yn gwrthod gollwng gafael; er gwaetha’r miloedd tunelli o lechi a roddwyd yno wrth dirlunio tomen Glan-y-don yn y saithdegau. Er gwaetha’r cannoedd o dunnelli o dywod roddwyd yno ar ôl clirio prom y Bermo ar ôl storm tua dechrau’r mileniwm. 

Ac er gwaethaf degawdau o dyfiant helyg a rhododendron a drain a mieri... Mae’r lle dal fel cors pan mae’n bwrw glaw!

Serch hynny mae ambell un o’r lleiniau yn werth eu gweld, ac mi wnaf innau fy ngorau i dyfu ychydig o gyrins duon, gwsberins, a rhiwbob, os gawn ni ychydig o ddyddiau sych i balu!

Ar ddechrau penwythnos y golygu, mi wnes i ddianc oddi wrth y cyfrifiadur am awran neu ddwy ac ymweld â Pherllan Gymunedol Pant yr Ynn am y tro cyntaf. Pob clod i’r Cynghorwyr Tref, roedd yn agoriad llygad; mae yna waith caled a llafur cariad wedi mynd i’r datblygiad. Ges i sgwrs ddifyr efo Medwyn oedd yno’n cynnal a chadw, ac eistedd ar un o’r feinciau wedyn i ymlacio yn swn y nant. 

O fanno, mi es i draw i Ardd Fywyd Gwyllt Gymunedol Tanygrisiau, ger Bont Tŷ’n Ddôl, a mwynhau hanner awr yn crwydro ac edymygu gweledigaeth arbennig criw Y Dref Werdd a’u gwirfoddolwyr diwyd yn fanno hefyd.

Mae galwadau am gymorth i ddatblygu gardd ffrwythau gymunedol yn ardal Tabernacl, ac mae'r Ardd Lysiau Gymunedol Maes y Plas yn ffynnu. Gwyddwn wrth gwrs am Erddi Seren, tu ôl i Fryn Llywelyn yn y Llan. Rhowch y rhain efo’r gwelyau blodau lliwgar ym mharc y Blaenau; perllan fach y Ganolfan Gymdeithasol; coed ffrwythau Cae Bryn Coed, Llan; perllan gymunedol Plas Tanybwlch (dwi’n siwr fod eraill nad wyf yn eu cofio yn fy mrys i gael Llafar Bro i’w wely) -mae yna gyfoeth o erddi cyhoeddus yma.

Os fedr Dolwyddelan gynnal diwrnod ‘Gerddi Agored’ llwyddiannus, mi fysa Bro Stiniog yn medru efelychu hynny, dwi’n sicr. Rhywbeth i’w ystyried ar gyfer Gŵyl y Glaw y flwyddyn nesa’ efallai? Ac er cwyno am y glaw, fysa’n gerddi ni ddim hanner mor wyrdd a gwych hebddo!