Gwanwyn Cynefin

CYNEFIN. Colofn achlysurol am yr Amgylchedd ym Mro Stiniog, o rifyn Mai 2026 ein papur bro, Llafar Bro. 

Uchafbwyntiau Tywydd Mawrth ac Ebrill

Efallai y cofiwch inni gael mis Mawrth cymharol sych y llynedd, ond roedd tipyn gwlypach eleni. Serch hynny, cafwyd cyfnodau sych a braf o’r 3ydd i’r 5ed, efo’r lleuad llawn yn fawr dros y Manod, ac wedyn o’r 17eg – 22ain, y tymheredd yn cyrraedd o fewn trwch blewyn i 20°C bryd hynny. Arwyddion eraill o ddyfodiad y gwanwyn oedd blagur ar y coed; blodau’n agor; cacwn (bymbl-bîs) a gwenyn mêl yn yr ardd; a mwy o greithio ar y Crawcwellt. Roedd eira ar y Moelwyn ar ddiwrnod oeraf y mis (6ed), a barrug ar fore’r 14eg, er i dymheredd yr aer aros uwchben y rhewbwynt trwy’r mis.

Dechreuodd Ebrill efo rhybudd melyn am wyntoedd garw ac eira ar benwythnos y Pasg. Ond heblaw am fodfedd o law ar y 3ydd, a glaw ysbeidiol ar y 4ydd, ychydig iawn o effaith ‘Storm Dave’ welsom ni yma. Er bod y gwynt cryfaf wedi’i gofnodi yng Nghapel Curig (93mya), Yr Alban gafodd y gwaethaf o’r tywydd gaeafol. Daeth cenllysg a glaw am dri chwarter awr gyda’r nos ar y 5ed, ac yna tridiau o haul, efo’r tymheredd yn uwch nag 22°C ar y 7fed! Ond roedd gwell i ddod... Cafwyd cyfnod braf a chynnes, heb ddiferyn o law o’r 18fed tan ddiwedd y mis a swyddfa’r met yn datgan i’r mis fod yn sychach a chynhesach na’r arfer. Er inni gael ambell noson oer, roedd y dyddiau hir, heulog yn berffaith i hau a phlannu a thwtio yn yr ardd.

Cacwn Prysur 

Roeddwn wedi dechrau’r gyfres yma gan feddwl defnyddio’r is-bennawd Titws Prysur bob tro i ddisgrifio be’ sy’n digwydd yn y blwch nythu ar y cwt acw -gan fod deg cyw titw tomos las wedi eu magu ynddo llynedd- ond ar ôl tindroi fis Chwefror, troi eu cefnau ar y blwch wnaeth y titws eleni. Ychydig yn drist efallai, ond yn eu lle daeth brenhines cacynen y coed (tree bumblebee), ac mae croeso mawr iddi hi fagu ei thylwyth yma llawn cystal ag unrhyw adar! 

Mae hanes y rhywogaeth yma yn ddifyr iawn: dim ond yn 2001 y cofnodwyd nhw gynta’ ar Ynys Prydain, ac maen nhw wedi ymestyn ers hynny nes eu bod nhw bellach i’w gweld bob cam i’r Alban. Yn wahanol i’r bymbl-bîs eraill, tyllau mewn coed ydi lle fydden nhw’n nythu, ond yn amlwg mae blychau nythu’n gwneud y tro!

Cyrraeddodd y frenhines ein blwch ni ar bnawn cynnes yr 21ain o Fawrth, a mynd ati i durio yn y mwsog a’r gweiriach a phlu i ffurfio pelan i nythu. Erbyn wsos ola’ Mawrth, roedd hi ‘nôl-a-mlaen trwy’r dydd efo paill ar ei choesau ôl, ac yn weithgar o cyn 6 y bore tan wedi 10 y nos! Trwy Ebrill, roedd cenhedlaeth cyntaf ei gweithwyr yn-ôl-a-mlaen i’r nyth, yn gwneud cymwynas i mi wrth beillio’r gwsberins acw! Mae’r rhain yn hawdd eu ‘nabod ymysg y cacwn: ysgwyddau browngoch; cefn du; pen-ôl gwyn, ac mi fydden nhw ar adain tan ganol yr haf.

Crwydro

Braf oedd manteisio ar y tywydd braf ddiwedd Ebrill i gerdded Llwybr Mawddach efo cyfeillion. Naw milltir o lwybr beicio a cherdded pwrpasol ar wely’r hen reilffordd rhwng Dolgellau a’r Bermo. Hyfryd iawn yn wir, ond yn brofiad a gododd rhywfaint o ddicter hefyd, o feddwl bod yr awdurdodau wedi gwastraffu dros 30 mlynedd ers i atomfa Traws gau, a gadael i gymunedau Bro Stiniog wylio’r hen reilffordd rhwng y Blaenau a’r atomfa yn cau a thagu efo gor-dyfiant coed a mieri. Dychmygwch y budd fysa trigolion ein hardal wedi ei gael o dros 6 milltir o lwybr gwastad a diogel i gerdded a beicio trwy dirlun godidog! 

Parc Eryri sy’n cynnal a chadw Llwybr Mawddach, ac mae Cyngor Gwynedd yn rheoli 30 milltir o Lonydd Glas hefyd -eto ar hyd hen reilffyrdd. Ydi’n deg awgrymu bod Bro Ffestiniog yn cael cam? Dewch o’na wleidyddion ac arweinwyr cymuned, ewch ati eto i ddwyn pwysau ar Network Rail a’r awdurdod datgomisiynu niwclear, a Chyngor Gwynedd a’r Parc i droi’r llanast yn adnodd gwerthfawr i’r fro!

Cynefin

O hiraeth am y deadline ar ôl rhoi'r gorau i 'sgwennu yn Yr Herald Cymraeg*, dwi wedi dechrau cyfrannu colofn achlysurol am yr amgylchedd ym Mro Stiniog i'n papur bro. Dyma bytiau o rifyn Chwefror a Mawrth 2026

Rhaeadr y Cwm

Mae Llafar Bro wedi dilyn hynt a helynt y cynlluniau amrywiol i ddatblygu tyrbein trydan dŵr yn y lleoliad eiconig hwn. 

Y diweddaraf ydi fod pwyllgor cynllunio Parc Cenedlaethol Eryri wedi penderfynu gohirio eu penderfyniad (er i’w swyddogion argymell caniatâu) a hynny er mwyn rhoi ystyriaeth deg i’r nifer fawr iawn o llythyrau a dderbyniwyd yn gwrthwynebu’r gwaith. 

Yn fuan iawn wedyn mi wnaeth Cyfarwyddiaeth Cynllunio Llywodraeth Cymru gamu i mewn er mwyn ystyried ydi’r mater angen cael ei graffu’n fanylach, o bosib mewn ymchwiliad cyhoeddus.

 

 

Coed Pengwern
Efallai eich bod wedi sylwi fod y coed conwydd yn cael eu towlyd yng nghoed Cyfoeth Naturiol Cymru yng Ngheunant Sych. Y bwriad yn y tymor hir yn fan hyn ydi peidio ail-blannu coed masnachol ar ôl torri’r cnwd yma, ond yn hytrach ganiatau i’r ardal ddatblygu’n goedwig dderw, sy’n fwy cydnaws â’r dyffryn. Mae nifer o fwsoglau a chennau diddorol yn y goedwig eisoes ar rai o’r coed derw a bedw sydd yno, a bydd clirio’r conwydd o fudd i fywyd gwyllt yn gyffredinol. Mae’r llwybrau cyhoeddus trwy’r coed wedi eu cau dros dro (am tua 6 mis yn ôl y rhybudd ffurfiol gan Gyngor Gwynedd).

Tywydd Ionawr a Chwefror
Roedd dechrau Ionawr yn oer, ac mi gawsom eira sylweddol dros nos ar y 3ydd/4ydd. Ar y 5ed oedd tymheredd isa'r mis sef -3.2°C. Cafwyd ambell ddiwrnod o awyr las ac ar ôl barrug caled ar y 10fed, arhosodd y tymheredd uwchben y rhewbwynt wedyn.
Cafwyd pum diwrnod heb ddiferyn o law, a phump arall efo llai nag 1mm. Y 6ed oedd y gwlypaf, efo 32.5mm, a chyfanswm y mis oedd 215mm, tua 8 modfedd a hanner.

Ar ôl Ionawr gwlyb, oerfel oedd prif nodwedd Chwefror efallai, a’r tymheredd isaf yn -2.1°C ar y 14eg.
Cafwydd rhywfaint o ddyddiau efo eirlaw a chenllysg, ond ambell ddiwrnod sych ac awyr las hefyd! Bu barrug caled ar Ddydd Mawrth Crempog; glaw mân yn aml; a dyddiau budr iawn at ddiwedd y mis wrth iddi gynhesu, er i Orymdaith Dewi Sant yr ysgolion cynradd lleol fwynhau bore sych ar y 27ain.
Cafwyd 4 diwrnod heb ddiferyn o law, a 2 arall efo llai nag 1mm. Y 21ain oedd y gwlypaf, efo 62.8mm, a chyfanswm y mis oedd 396mm, tua 15½ modfedd. 

Titws Prysur
Rydw i wedi gosod blwch nythu efo camera yn yr ardd, ac mae pâr o ditws tomos las eisoes wedi bod yn s’nwyro wrth chwilio am leoliad nythu. Llwyddodd 10 o gywion i adael y nyth ym mis Mai 2025**, a daeth y titw cyntaf i fysnesu ar y 10fed o Ionawr eleni. Mae dau aderyn wedi bod yn ôl ac ymlaen bron yn ddyddiol ers hynny. 

Ar ôl tair wythnos o gadw draw, yn swatio’n rhywle rhag yr oerfel, daeth y titws yn ôl i’r blwch wrth i’r dyddiau ymestyn a chynhesu rhywfaint at ddiwedd Chwefror. Tydi hi ddim yn amlwg hyd yma os ydyn nhw’n cario mwsog newydd ar gyfer y nyth, ond mae’n dal yn ddigon buan. 

Coed Ceirios
Bu cryn drafod yn y Blaenau os oedd angen torri’r ddwy goeden geirios addurnol sydd ar safle’r arosfan bws ar groesffordd y Stryd Fawr a Lordstryd. Roedd rhai yn teimlo fod y coed yn difrodi’r palmant ac yn cuddio’r murlun arbennig sydd ar dalcen y stryd, ac eraill yn dadlau eu bod yn goed hardd, sy’n werthfawr i ddiwyg ac amgylchedd ein Stryd Fawr. Llwyddwyd i ohirio’r llifio er mwyn trafod ymhellach; be’ ydych chi’n feddwl?

Gwarchodfeydd Lleol
Mae llawer iawn o Warchodfeydd Natur Cenedlaethol yn nalgylch Llafar Bro, a gobeithir medru ychwanegu safle arall, ger Trawsfynydd i’r rhestr yn y blynyddoedd i ddod. Planhigfa o goed sbriws oedd safle Brynteg, ond fel llawer un arall roedd y coed wedi eu plannu mewn lle anaddas, ar fawn dwfn, ac yn effeithio ar ansawdd dŵr Afon Eden hefyd, felly torrwyd y coed i gyd. Erbyn hyn mae gwaith wedi dechrau i rannu’r safle efo ffens newydd er mwyn medru pori yno, a rheoli’r tir corsiog fel cynefin agored, a’r ardaloedd mwy sych i ddatblygu’n goedwig brodorol. Bu cydweithio efo Cyngor Gwynedd hefyd i adfer y llwybrau cyhoeddus yno, ond mae llawer i’w wneud eto. Mae murddyn ynghanol y safle, ac mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi gohebu efo Cyngor Cymuned Trawsfynydd am y bwriad i enwi’r safle yn Gors-wen o hyn ymlaen, ar ôl yr hen dyddyn hwnnw, gan fod Brynteg yn eiddo arall gyferbyn. Dafliad carreg o’r safle mae mawndir arbennig Cors Goch, a’r gobaith ydi denu rhai o adar a glöynnod byw prin fanno i ymestyn i’r Gors-wen hefyd.

- - - - - -

* Pam rhoi'r gorau i sgwennu i'r Herald Cymraeg? 

** Darn am Ditws Tomos Las 2025

 

Mis y cnau, mis cynhaeaf

Rhan o golofn olygyddol rhifyn Medi Llafar Bro, papur misol cylch Stiniog  

A dyna ni: rhifyn arall o’n papur bro wedi’i gwblhau!

Oherwydd y broses gysodi, argraffu, a dosbarthu, dwi’n dyrnu’r geiriau yma i’r cyfrifiadur wythnos gron cyn i chi eu darllen, ac ar ôl gwthio’r atalnod llawn olaf ar waelod y golofn yma -ar ôl bod yn sownd wrth y sgrîn dros y penwythnos- byddaf yn mynd i’r ardd i hel tunell o ffa dringo, i’w piclo, a’u rhewi, a’u coginio! Mae ffa yn un cynhaeaf y medraf ddibynnu arno waeth sut haf gawn ni yn Stiniog! (Gwilym R Tilsley sydd pia’r bennawd y tro ‘ma gyda llaw; o’i englyn ‘Mis Medi’).

Bu’n haf gwell na’r arfer i arddwyr eleni, ac yn haf ardderchog i ymweld â’r safleoedd gwych sydd ar y Map Mannau Gwyrdd a gyhoeddwyd yn lleol fis Awst. Mae’r rhifyn yma’n llawn i’r ymylon o newyddion ein mentrau cymunedol a’r gweithgaredd rhyfeddol sy’n mynd ymlaen ym Mro Ffestiniog. Does ond angen i chi edrych ar y Calendr Bro yn y rhifyn yma i weld y wledd o ddigwyddiadau sydd o’n blaenau yn y ddau fis nesa’.

Dim ond un o nifer o fentrau sy’n gwneud gwahaniaeth mawr yn lleol ydi Antur Stiniog, ac mae eu hymdrechion nhw a Chwmni Bro Ffestiniog, i adfer a rheoli adeiladau er budd ein cymuned yn codi calon ar adeg pan mae’r difrod i Westy’r Queens wedi bod yn ergyd i’r Stryd Fawr. 

Ond mae’n dal yn anodd peidio codi aeliau ac edrych yn genfigennus i gyfeiriad Llanberis, sydd wedi cael cyfanswm o £24 Miliwn i ail-ddatblygu’r Amgueddfa Lechi yno. Ia, dauddeg-a-phedair miliwn o bunnau! £5.8miliwn gan Lywodraeth Cymru; £6.2miliwn gan Lywodraeth San Steffan; a £12miliwn gan y loteri hefyd! 

Clawr ffug!

Cenfigen, neu ddireidi wnaeth i mi greu tudalen flaen ffug i’w rhannu ar ffesbwc ym mis Awst, am ychydig o hwyl, ond mi gafodd dipyn o ymateb gan y rhai a’i gwelodd! Be ydych chi’n feddwl?

P’run bynnag, dwi’n gobeithio y bydd pawb yn cael mwynhad o ddarllen y dudalen flaen go iawn, a gweddill y rhifyn yma! Cofiwch y bydd rhifyn Hydref yn nodi 50 mlynedd ers cyhoeddi’r rhifyn cyntaf, felly bydd hwnnw’n rifyn arbennig! 

‘Pwy ni chwardd pan fo hardd haf?’

Rhan o golofn olygyddol rhifyn Gorffennaf-Awst Llafar Bro, papur misol cylch Stiniog 

Hmm, tybed oedd yr hafau yn fwy dibynadwy o braf yn nyddiau Dafydd ap Gwilym? Roeddwn yn gofyn ar ddechrau’r golofn olygyddol union flwyddyn yn ôl, os oes pwrpas cwyno am y tywydd? A dyma fi eto -a’r niwl at y drws cefn- yn croesi bysedd y cawn ni ‘hardd haf’ eleni.

Mi ges i eiliad gwan ryw dro dros y gaeaf a chymryd rhandir ar safle’r Gors Fach wrth droed hen ysgol Glan’pwll, ac roedd y sgwaryn o dir ges i yn wlyb doman a’r pridd fel pwdin dan draed. Fel petai hen gynefin y safle yn gwrthod gollwng gafael; er gwaetha’r miloedd tunelli o lechi a roddwyd yno wrth dirlunio tomen Glan-y-don yn y saithdegau. Er gwaetha’r cannoedd o dunnelli o dywod roddwyd yno ar ôl clirio prom y Bermo ar ôl storm tua dechrau’r mileniwm. 

Ac er gwaethaf degawdau o dyfiant helyg a rhododendron a drain a mieri... Mae’r lle dal fel cors pan mae’n bwrw glaw!

Serch hynny mae ambell un o’r lleiniau yn werth eu gweld, ac mi wnaf innau fy ngorau i dyfu ychydig o gyrins duon, gwsberins, a rhiwbob, os gawn ni ychydig o ddyddiau sych i balu!

Ar ddechrau penwythnos y golygu, mi wnes i ddianc oddi wrth y cyfrifiadur am awran neu ddwy ac ymweld â Pherllan Gymunedol Pant yr Ynn am y tro cyntaf. Pob clod i’r Cynghorwyr Tref, roedd yn agoriad llygad; mae yna waith caled a llafur cariad wedi mynd i’r datblygiad. Ges i sgwrs ddifyr efo Medwyn oedd yno’n cynnal a chadw, ac eistedd ar un o’r feinciau wedyn i ymlacio yn swn y nant. 

O fanno, mi es i draw i Ardd Fywyd Gwyllt Gymunedol Tanygrisiau, ger Bont Tŷ’n Ddôl, a mwynhau hanner awr yn crwydro ac edymygu gweledigaeth arbennig criw Y Dref Werdd a’u gwirfoddolwyr diwyd yn fanno hefyd.

Mae galwadau am gymorth i ddatblygu gardd ffrwythau gymunedol yn ardal Tabernacl, ac mae'r Ardd Lysiau Gymunedol Maes y Plas yn ffynnu. Gwyddwn wrth gwrs am Erddi Seren, tu ôl i Fryn Llywelyn yn y Llan. Rhowch y rhain efo’r gwelyau blodau lliwgar ym mharc y Blaenau; perllan fach y Ganolfan Gymdeithasol; coed ffrwythau Cae Bryn Coed, Llan; perllan gymunedol Plas Tanybwlch (dwi’n siwr fod eraill nad wyf yn eu cofio yn fy mrys i gael Llafar Bro i’w wely) -mae yna gyfoeth o erddi cyhoeddus yma.

Os fedr Dolwyddelan gynnal diwrnod ‘Gerddi Agored’ llwyddiannus, mi fysa Bro Stiniog yn medru efelychu hynny, dwi’n sicr. Rhywbeth i’w ystyried ar gyfer Gŵyl y Glaw y flwyddyn nesa’ efallai? Ac er cwyno am y glaw, fysa’n gerddi ni ddim hanner mor wyrdd a gwych hebddo!

Crwydro Ceunant Llennyrch

Bob dydd rwan, mae arwyddion y gwanwyn yn codi’n calonnau, felly be well na chrwydro un o Warchodfeydd Natur Cenedlaethol ein hardal? Mae digon o ddewis o lwybrau yn y ceunant yma, ar y ddwy ochr i’r afon: gallwch ddechrau o’r ffordd fawr ger pwerdy Maentwrog, neu ddod ar i lawr o argae Llyn Traws. Ond cylchdaith fer ar ochr Maentwrog y ceunant sydd dan sylw y tro hwn.

Ychydig uwchben fferm Felenrhyd Fach, mae safle parcio i lond dwrn o geir. Cerddwch o fanno i fyny’r allt am ganllath a hanner, a gadael y ffordd trwy’r giât mochyn ar y dde. Yna i lawr ar waelod y cae mae giât i mewn i Warchodfa Ceunant Llennyrch, ac mi gewch wybodaeth am y safle ar arwydd yn fan hyn.

Ddiwedd Chwefror, roedd y coed derw dal yn foel, ond roedd robin goch yno i’n croesawu efo cân fer, a theulu o ditws cynffon hir yn gweithio’u ffordd trwy’r brigau uchaf, gan symud o gangen i gangen yn chwilio am bryfaid a pharablu’n brysur ymysg eu gilydd wrth fynd.

Dilynwch y llwybr gan droi i’r chwith yn fuan. Mae llwybr da dan draed yn y rhan yma, a phont bren hir i hwyluso croesi nant mewn hafn dwfn yn hawdd. Ar bob ochr i’r llwybr mae coed llus yn drwch, ond y rhain hefyd yn ddi-ddail am ychydig wythnosau eto.

Cawn gip o brif atyniad y ceunant bob hyn a hyn trwy’r coed, a swn y Rhaeadr Ddu yn cynyddu wrth i ni fynd yn nes. Mae grisiau cerrig a grisiau derw wedi eu gosod yn y llethr er mwyn ei gwneud yn haws i’r rhai sydd am fentro, gyrraedd glan yr afon wrth bwll dwfn y Rhaeadr Ddu. Gofal pia hi! Byddwch yn ofalus wrth fentro i lawr y grisiau serth, ond yn bwysicach fyth, cymrwch bwyll ar y cerrig llyfn ar lan y dŵr, gan gofio y gall y llif gynyddu’n gyflym os ydyn nhw’n gollwng dŵr o’r llyn uwchben.

P’run ai ewch chi lawr at y graean wrth droed y pistyll, neu’n mwynhau’r olygfa o bellter diogel ar y llechwedd, mae grym y rhaeadr yn wefreiddiol! Mewn llif mi fyddwch yn gweld -a theimlo’r lleithder yn yr aer wrth i’r afon fyrlymu’n wyllt dros y graig a chwalu’n filiynau o ddafnau dŵr mân sy’n llenwi’r aer. Pan mae’r coed derw yn llawn dail, mae’r goedwig fel nenfwd i gadw’r lleithder yma yn y ceunant, a dyna pam fod y safle yma ymysg y lleoliadau mwayf cyfoethog ei mwsoglau yng Nghymru, nifer ohonyn nhw’n brin iawn. Dyma un o goedwigoedd glaw -rainforest- Cymru.

Mae arwydd y Warchodfa -safle sy'n un o nifer yng ngofal Cyfoeth Naturiol Cymru yn lleol- yn dweud bod 230 rhywogaeth o fwsoglau a llysiau'r afu yma. Yn ogystal mae dau gant a hanner gwahanol fath o gen (lichens) i'w cael yma hefyd, yn arwydd o aer clir yr ardal hon.

Pan oeddwn yn fy arddegau, mi ddois yma am dro efo 'nhad a dod oddi yno yn siomedig fod cyn lleied o adar a 'bywyd gwyllt' amlwg yno; gwarchodfa dwy-a-dime oedd hi yn fy marn anaeddfed i bryd hynny. Dwi'n deall bellach nad y pethau amlwg sy'n bwysig yno, ac yn gwerthfawrogi gogoniant y warchodfa fel un o'n llefydd gwirioneddol wyllt olaf ni yng Nghymru...

Oddi yma, rydym yn parhau tuag i fyny ac yn dilyn y llwybr at ymyl y ceunant unwaith eto. Tu hwnt i’r rhwystrau diogelwch mae olion Pont Llennyrch. Safle trawiadol a ddewiswyd fel man croesi oherwydd fod y graig ar y lan ogleddol yn cynnig sylfaen ardderchog i’r bont, ac felly dim ond ar un ochr y bu’n rhaid adeiladu pentan o gerrig. Disgynnodd y bont i’r ceunant tua chanol y ganrif ddiwethaf, a’r union ddyddiad yn ansicr*, ond mi fydd raid i chi gymryd fy ngair i, gan na feiddiwn i awgrymu eich bod yn anwybyddu rhwystrau diogelwch a mynd yn rhy agos at ymyl y ceunant!

Pentan Pont Llennyrch

Er bod modd dilyn llwybrau eraill, mae’n cylch ni yn golygu troi tua’r gogledd ac allan o’r Warchodfa, ac mae’n werth oedi i edmygu’r giât newydd a osodwyd yn ddiweddar dan ofal Graham a Gareth sy'n rheoli'r Warchodfa. Dylunwyd hi i adlewychu elfennau’r Warchodfa: y mynyddoedd yn gefndir, dail derw a mes, a’r Rhaeadr ddu yn tasgu yn y canol.

Mae’r llwybr yn dilyn wal gerrig tua’r gorllewin yn ôl i gyfeiriad cychwyn y daith. Mae’n wlyb dan draed mewn mannau, ac o’r herwydd roedd digon o grifft llyffant i’w weld yn y pyllau ar ddiwedd y mis bach. 

Mae’r dringwr bach fel pelan o blu yn cerdded yn acrobataidd i fyny ac o amgylch y bonion derw uwch ein pennau yn chwilio’i damaid, a bwncath yn mewian yn y pellter. Erbyn y gwanwyn mi fydd yr adar ymfudol wedi dychwelyd i’r goedwig o'r Affrig, gan gychwyn efo'r siff-saff a thelor yr helyg, ac wedyn triawd clasurol y goedwig law Geltaidd: gwybedog brith; telor y coed; a’r tingoch. 

Esgus da i fynd yn ôl eto!

Pellter y daith: tua milltir a chwarter.  

Amser: Awr i awr a hanner. 

Parcio: £1.50.

Map o'r daith ar arwydd Cyfoeth Naturiol Cymru

- - - - - - 

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2022, Llafar Bro, papur bro cylch 'Stiniog, yn rhan o gyfres achlysurol ar lwybrau Bro Ffestiniog.

*Mae dwy erthygl ar wefan Llafar Bro yn rhoi dyddiadau gwahanol i ddymchweliad Pont Llennyrch.

Garlleg

Pan o'n i'n 12 oed, fy hoff lysiau i oedd tatws. Ar ffurf chips, wrth gwrs.

Ffa haricot hefyd.
Y rhai oedd yn dod mewn tun, efo saws tomato. Ia, baked beans siwr iawn.

Mae'r Fechan yn 12 oed cyn Dolig eleni. Ei hoff lysieuyn hi ydi garlleg! Mi fwytith hi ewin garlleg yn amrwd, ac wrth ei bodd efo fo wedi'i rostio a'i ffrio hefyd, a'i rwbio ar fara, a'i ychwanegu i bob mathau o brydau bwyd.

Doeddwn i ddim yn gwbod be oedd garlleg nes o'n i yn oedolyn am wn i, ond mae'n anodd meddwl am goginio hebddo fo bellach.

Dwi wedi tyfu garlleg yma o'r blaen, ond heb lwyddiant anferthol, gan imi ddefnyddio ewinedd o'r gegin i'w plannu, yn hytrach na'u prynu'n bwrpasol. Y mis yma, mae'r Fechan a fi wedi prynu, ac wedi plannu tair rhes fer o arlleg yn yr ardd gefn.

Plannwyd dwsin gewin o'r Germidour uchod, a dau ewin mawr o arlleg eliffant, ac mae hen edrych ymlaen at gael plethu'r bylbiau at eu gilydd yr haf nesa'.... gobeithio!

Yn ôl fy arfer, doeddwn i ddim digon trefnus i archebu garlleg hardneck, sydd orau ar gyfer llefydd caled fel Stiniog, felly bu'n rhaid prynu rhai softneck yn lleol a chroesi bysedd y gwna nhw rywbeth ohoni yma ar ochr y mynydd.

Heddiw oedd yr ail ddydd Sul hyfryd o braf yn olynol, ac mi ges i dreulio oriau yn yr haul oer yn clirio a thocio a pharatoi. Mi wnes i rywbeth na wnes i erioed o'r blaen hefyd, sef plannu bylbs tiwlips. Rhwng dau feddwl ydw i os dwi'n licio tiwlips ai peidio. Mi dduda'i wrthach chi y gwanwyn nesa (oni bai fod y llygod a'r lleithder wedi rhoi'r farwol iddyn nhw).

Wrth i'r haul fachlud i gefn y Moelwyn Bach, mi ges i funud neu ddau i edmygu noson braf arall ac atgoffa fy hun fod gen i lawar i ddiolch amdano, am gael byw mewn lle mor wych.

-----------------------

[Toriad o bapur bro cylch 'Stiniog, Llafar Bro sydd yn y llun efo'r garlleg, o 2002. Mae ambell erthygl am arddio yn ymddangos ar wefan Llafar Bro hefyd.]

#GwynThomas: 'Ple heno yr wyt ti?'

Ar brynhawn noeth yn y gaeaf
Fe welwch freichled o dref ar asgwrn y graig.
-Gwyn Thomas, 'Blaenau'. Cyfrol Ysgyrion Gwaed, Gwasg Gee, 1967

Diolch am yr angerdd, Gwyn, a diolch am y bennawd.

Mae teyrnged ar wefan papur bro Stiniog a'r cylch na fedra' i wella arni, felly taw pia hi am rwan, ond bydd colled ar ei ôl yma yn ei filltir sgwâr.

Vivian Parry Williams yn holi Gwyn Thomas mewn neuadd lawn ar noson lansio'i lên-gofiant, 'Llyfr Gwyn', nôl yn Nhachwedd 2015 yn Stiniog.

Rhuthr Goddaith ar Ddiffaith Fynydd

Bu'n wyliau Pasg, sy'n golygu dau beth:
Plannu'r tatws cynnar, a phlant yn llosgi rhedyn ar y ffriddoedd.

Cefn Trwsgl / Ben Banc. Rhan o ardal tipyn mwy a losgwyd wsos yma, wedi'i weld o'r ardd gefn.

Gwell fod y llosgi wedi digwydd rwan yn hytrach na gwyliau Sulgwyn, pan fydd yr adar yn nythu. 'Creithio' ydi'r enw ar yr arfer yma yn 'Stiniog. Mae erthygl am yr enw (a tharddiad y pennawd uchod) ar wefan ein papur bro lleol, Llafar Bro. 

Arran Pilot ydi'r tatws cynta' i fynd i'r ddaear yma eleni, a hynny yn yr ardd gefn. Bydd dwsin o datws ail-cynnar, Bonnie, yn dilyn y penwythnos nesa, os ga'i gyfle i fynd i'r rhandir. Dwi ddim yn mynd i drafferthu efo tatws diweddar; maen nhw'n ddigon rhad yn y siopau, a gwell gen' i roi'r lle i bwmpenni aballu.

Mae'r Fechan a finna wedi hau ambell i beth arall hefyd dros gyfnod y gwyliau- ffa dringo; ffa melyn; pys; a phethau sydd angen eu dechrau ar ffenest y gegin fel tomatos; pwmpenni; pupur, ac ati.

Hefyd blodau amrywiol, gan gynnwys blodau haul. Mi ges i, a'r ddau daid baced bob un o hadau blodyn haul (Giant Single) mewn cracyrs arbennig a wnaed gan y Pobydd a'r Fechan at y Nadolig, efo'r her o dyfu'r blodyn talaf. Taid Rhiwbach oedd fwya' trefnus, yn hau yn y tŷ gwydr ddechrau Ebrill; Taid Cae Clyd ychydig ddyddiau wedyn; a finna dros y Pasg. Mi fydd yna hen dendio arnyn' nhw, a phawb yn benderfynol o gael ei goroni'n bencampwr!

Rhywbeth arall ges i Dolig oedd casgliad o hadau anarferol (gan y Dyn Eira -traddodiad yng nghartra' fy rhieni, sef anrheg fach ychwanegol ar ôl cinio pan oedden ni'n blant! Ar Ddydd San Steffan erbyn hyn), gan gynnwys pys merllys (asparagus peas) a chiwcymbar lemwn. Cawn weld os ddon' nhw ar ochr y mynydd...

Dechrau eto

Ai dyma'r adeg orau o'r flwyddyn i chi? Dwi rhwng dau feddwl.


Y cyfnod byr hwnnw rhwng cyffro yr hau a boddhad yr egino; a siom anochel yr haf, lle mae gobaith yn gallu troi yn dorcalon yn sgil ymgyrchoedd ar y cyd rhwng y tywydd a'r malwod a'r llygod a'r lindys!



Mae gweld silffoedd yn llawn o egin-blanhigion yn werth chweil tydi. Rhesi o bethau bach brwdfrydig, bron a thorri eu bolia' isio gael eu traed yn y pridd.

Ffa melyn; ffa dringo; pys; pys per; letys a rocet; blodau haul. Wedi eu hau ar Ebrill y 4ydd.

Rhywbeth i'w edmygu. Rhywbeth dros dro!

Ta waeth, mae'n rhaid cadw'r ffydd, a dal i gredu... dyna pam 'dan ni'n dal ati wrth gwrs. Y pethau diweddaraf i'w hau dan do ydi ffa piws (Cosse violette), pys melyn/india corn (double standard bicolor), er gwaethaf methiant llwyr y llynedd, aeron goji, pwmpenni gaeaf (Burgess buttercup); ac ambell beth a brynais yn Sioe Arddio Caerdydd fel courgettes du (dark fog), a phwmpenni glas (crown prince). Eto, methiant llwyr oedd pob un pwmpen y llynedd, ond dyfal donc a dyrr y garreg. Ar ffenest y gegin mae'r pys melyn am fod angen 18 gradd o dymheredd i egino. Beryg fod y pwmpenni yr un fath ond does dim lle i bopeth yn y ty.


Mae'r Pobydd wedi prynu dau blanhigyn tomatos. Ar ol cyfres o hafau gwlyb, roeddwn i wedi llyncu mul efo tomatos, a wnes i ddim eu tyfu y llynedd. Roedden nhw'n cael y clwy tatws bob haf (yn y ty gwydr; dim gobaith eu tyfu yn yr awyr agord yma), a'r ymdrech o'u tendio yn llawer mwy na'r wobr bob tro. Beth bynnag, mae Acw am ofalu amdanyn nhw y tro yma, felly mae angen i mi glirio 'chydig o le iddyn nhw a'u plannu ar ei chyfer hi.
Mint (basil mint) ydi'r pot canol. Rhywbeth arall i mi ei ladd!

 Dim ond tair britheg (Fritillaria) ddaeth allan eleni. Mae llygod yn hoff iawn o'u bylbiau nhw yma, a bylbiau clychau dulas (Muscari) a dim ond dyrnaid o'r rheiny sydd wedi dod eleni hefyd.

Mae gan Ann lun o goeden gellyg yn llawn blodau ar ei blog Ailddysgu. Argian dwi'n genfigenus! Dim ond dechrau magu dail mae'r ddwy ellygen sydd acw. Y goeden afal Enlli (isod) sydd bellaf yn ei blaen yma.

Erbyn dechrau Gorffennaf y llynedd roeddwn yn amau fod popeth 20 diwrnod yn hwyrach na 2011. Hyd yma eleni, dwi'n meddwl fod pethau tua 14 diwrnod yn hwyrach eto...

Mae'n tywallt y glaw heddiw. Diolch i'r drefn, mi gawsom ni ddiwrnod braf ddoe i groesawu Gwyl Gyhoeddi Eisteddfod yr Urdd i Stiniog. Mwy o'r hanes ar wefan y papur bro lleol, Llafar Bro.

O.M.B*

Wedi bod yn yr haul trwy’r dydd, ac yn teimlo’n wych, nes imi ddod i’r tŷ a ffeindio’r ddwy fawr yn gwylio diwedd Britain’s got talent ar y bocs. O, mam bach. Hanner miliwn o bunnau am hyfforddi ci i gerdded ar ei draed ôl!   Rho imi nerth...

Suran

Mae gwaelod yr ardd yn edrych fel shanty town ar hyn o bryd, efo dwsinau o botiau efo ffa amrywiol a phys ac ati, mewn cratiau a bocsys pysgod plastig, efo cloches a hen ffenestri drostyn nhw. Mae’r planhigion ifanc wedi bod yn dod allan o’r tŷ gwydr bob bore, a mynd yn ôl i mewn yn hwyr bob nos tan rŵan. Dwi am fynd â nhw i lawr i’r rhandir i’w plannu ‘fory. Mae’n siŵr y rhoddaf garthen fleece drostyn nhw am ychydig ddyddiau, nes maen nhw wedi caledu i nosweithiau oer Stiniog. Hefyd, mae un o’r deiliaid eraill wedi gweld sguthan yn codi ei ffa melyn o’r ddaear cyn iddynt wreiddio’n iawn, felly gwell fyddai eu gorchuddio dros dro.  Mae’r bocsys pysgod, gyda llaw,  ymysg y pethau mwyaf defnyddiol sydd gennyf ar gyfer cadw a chario amrywiol bethau; maen nhw’n golchi i’r lan ar draeth Harlech weithiau ar ôl tywydd mawr.

 

Gan ein bod yn cael diwrnod cyfa’ sych, bu’r Pobydd a fi (a’r Fechan hefyd am ddeg munud cyn mynd i wneud ‘cawl’ efo dŵr, tywod, a phetalau dant y llew -Mmm!) yn paentio’r ffens newydd o’r diwedd. Mae’r goeden afal, a’r goeden geirios yn llawn blodau ar hyn o bryd, ac roedd yn goblyn o job paentio rhwng y canghennau. Mi fues i’n rhegi mwy nag unwaith wrth dorri  blodau i ffwrdd! Ta waeth, mae o wedi’i wneud rŵan, ac yn un peth yn llai i boeni amdano.

Mae gennym ni ddwy fainc yn yr ardd a gawsom o un o gapeli’r dre’ ‘ma, ar ôl iddo gau. Mi fues i’n sandio’r ddwy heddiw, a’r Pobydd yn eu paentio wedyn. Cryn newid delwedd, o liw pîn clasurol yr addoldy, i wyrddlas golau. O’r Salmau Cân i Seagrass.

Nid y fi ydi’r unig un sy’n sgwennu am gadw rhandir ym Mro Ffestiniog ar hyn o bryd. Mae erthygl am safle arall ar wefan papur bro’r ardal, Llafar Bro.

*O.M.B.  Y ddwy fawr wedi bod yn dweud rwtsh fel O-M-G a LOL ac awesome, aballu, felly dwi wedi bod yn trio Cymreigio ‘chydig ar y rwtsh! OMB am O! Mam Bach, yn lle OMG am O! Mei God... ond waeth imi siarad efo carreg  â thwll ynddi,  oherwydd fydd rhywbeth Cymraeg fyth yn ddigon cŵl na’fydd. 

Gutted!