Gwanwyn Cynefin

CYNEFIN. Colofn achlysurol am yr Amgylchedd ym Mro Stiniog, o rifyn Mai 2026 ein papur bro, Llafar Bro. 

Uchafbwyntiau Tywydd Mawrth ac Ebrill

Efallai y cofiwch inni gael mis Mawrth cymharol sych y llynedd, ond roedd tipyn gwlypach eleni. Serch hynny, cafwyd cyfnodau sych a braf o’r 3ydd i’r 5ed, efo’r lleuad llawn yn fawr dros y Manod, ac wedyn o’r 17eg – 22ain, y tymheredd yn cyrraedd o fewn trwch blewyn i 20°C bryd hynny. Arwyddion eraill o ddyfodiad y gwanwyn oedd blagur ar y coed; blodau’n agor; cacwn (bymbl-bîs) a gwenyn mêl yn yr ardd; a mwy o greithio ar y Crawcwellt. Roedd eira ar y Moelwyn ar ddiwrnod oeraf y mis (6ed), a barrug ar fore’r 14eg, er i dymheredd yr aer aros uwchben y rhewbwynt trwy’r mis.

Dechreuodd Ebrill efo rhybudd melyn am wyntoedd garw ac eira ar benwythnos y Pasg. Ond heblaw am fodfedd o law ar y 3ydd, a glaw ysbeidiol ar y 4ydd, ychydig iawn o effaith ‘Storm Dave’ welsom ni yma. Er bod y gwynt cryfaf wedi’i gofnodi yng Nghapel Curig (93mya), Yr Alban gafodd y gwaethaf o’r tywydd gaeafol. Daeth cenllysg a glaw am dri chwarter awr gyda’r nos ar y 5ed, ac yna tridiau o haul, efo’r tymheredd yn uwch nag 22°C ar y 7fed! Ond roedd gwell i ddod... Cafwyd cyfnod braf a chynnes, heb ddiferyn o law o’r 18fed tan ddiwedd y mis a swyddfa’r met yn datgan i’r mis fod yn sychach a chynhesach na’r arfer. Er inni gael ambell noson oer, roedd y dyddiau hir, heulog yn berffaith i hau a phlannu a thwtio yn yr ardd.

Cacwn Prysur 

Roeddwn wedi dechrau’r gyfres yma gan feddwl defnyddio’r is-bennawd Titws Prysur bob tro i ddisgrifio be’ sy’n digwydd yn y blwch nythu ar y cwt acw -gan fod deg cyw titw tomos las wedi eu magu ynddo llynedd- ond ar ôl tindroi fis Chwefror, troi eu cefnau ar y blwch wnaeth y titws eleni. Ychydig yn drist efallai, ond yn eu lle daeth brenhines cacynen y coed (tree bumblebee), ac mae croeso mawr iddi hi fagu ei thylwyth yma llawn cystal ag unrhyw adar! 

Mae hanes y rhywogaeth yma yn ddifyr iawn: dim ond yn 2001 y cofnodwyd nhw gynta’ ar Ynys Prydain, ac maen nhw wedi ymestyn ers hynny nes eu bod nhw bellach i’w gweld bob cam i’r Alban. Yn wahanol i’r bymbl-bîs eraill, tyllau mewn coed ydi lle fydden nhw’n nythu, ond yn amlwg mae blychau nythu’n gwneud y tro!

Cyrraeddodd y frenhines ein blwch ni ar bnawn cynnes yr 21ain o Fawrth, a mynd ati i durio yn y mwsog a’r gweiriach a phlu i ffurfio pelan i nythu. Erbyn wsos ola’ Mawrth, roedd hi ‘nôl-a-mlaen trwy’r dydd efo paill ar ei choesau ôl, ac yn weithgar o cyn 6 y bore tan wedi 10 y nos! Trwy Ebrill, roedd cenhedlaeth cyntaf ei gweithwyr yn-ôl-a-mlaen i’r nyth, yn gwneud cymwynas i mi wrth beillio’r gwsberins acw! Mae’r rhain yn hawdd eu ‘nabod ymysg y cacwn: ysgwyddau browngoch; cefn du; pen-ôl gwyn, ac mi fydden nhw ar adain tan ganol yr haf.

Crwydro

Braf oedd manteisio ar y tywydd braf ddiwedd Ebrill i gerdded Llwybr Mawddach efo cyfeillion. Naw milltir o lwybr beicio a cherdded pwrpasol ar wely’r hen reilffordd rhwng Dolgellau a’r Bermo. Hyfryd iawn yn wir, ond yn brofiad a gododd rhywfaint o ddicter hefyd, o feddwl bod yr awdurdodau wedi gwastraffu dros 30 mlynedd ers i atomfa Traws gau, a gadael i gymunedau Bro Stiniog wylio’r hen reilffordd rhwng y Blaenau a’r atomfa yn cau a thagu efo gor-dyfiant coed a mieri. Dychmygwch y budd fysa trigolion ein hardal wedi ei gael o dros 6 milltir o lwybr gwastad a diogel i gerdded a beicio trwy dirlun godidog! 

Parc Eryri sy’n cynnal a chadw Llwybr Mawddach, ac mae Cyngor Gwynedd yn rheoli 30 milltir o Lonydd Glas hefyd -eto ar hyd hen reilffyrdd. Ydi’n deg awgrymu bod Bro Ffestiniog yn cael cam? Dewch o’na wleidyddion ac arweinwyr cymuned, ewch ati eto i ddwyn pwysau ar Network Rail a’r awdurdod datgomisiynu niwclear, a Chyngor Gwynedd a’r Parc i droi’r llanast yn adnodd gwerthfawr i’r fro!

Cynefin

O hiraeth am y deadline ar ôl rhoi'r gorau i 'sgwennu yn Yr Herald Cymraeg*, dwi wedi dechrau cyfrannu colofn achlysurol am yr amgylchedd ym Mro Stiniog i'n papur bro. Dyma bytiau o rifyn Chwefror a Mawrth 2026

Rhaeadr y Cwm

Mae Llafar Bro wedi dilyn hynt a helynt y cynlluniau amrywiol i ddatblygu tyrbein trydan dŵr yn y lleoliad eiconig hwn. 

Y diweddaraf ydi fod pwyllgor cynllunio Parc Cenedlaethol Eryri wedi penderfynu gohirio eu penderfyniad (er i’w swyddogion argymell caniatâu) a hynny er mwyn rhoi ystyriaeth deg i’r nifer fawr iawn o llythyrau a dderbyniwyd yn gwrthwynebu’r gwaith. 

Yn fuan iawn wedyn mi wnaeth Cyfarwyddiaeth Cynllunio Llywodraeth Cymru gamu i mewn er mwyn ystyried ydi’r mater angen cael ei graffu’n fanylach, o bosib mewn ymchwiliad cyhoeddus.

 

 

Coed Pengwern
Efallai eich bod wedi sylwi fod y coed conwydd yn cael eu towlyd yng nghoed Cyfoeth Naturiol Cymru yng Ngheunant Sych. Y bwriad yn y tymor hir yn fan hyn ydi peidio ail-blannu coed masnachol ar ôl torri’r cnwd yma, ond yn hytrach ganiatau i’r ardal ddatblygu’n goedwig dderw, sy’n fwy cydnaws â’r dyffryn. Mae nifer o fwsoglau a chennau diddorol yn y goedwig eisoes ar rai o’r coed derw a bedw sydd yno, a bydd clirio’r conwydd o fudd i fywyd gwyllt yn gyffredinol. Mae’r llwybrau cyhoeddus trwy’r coed wedi eu cau dros dro (am tua 6 mis yn ôl y rhybudd ffurfiol gan Gyngor Gwynedd).

Tywydd Ionawr a Chwefror
Roedd dechrau Ionawr yn oer, ac mi gawsom eira sylweddol dros nos ar y 3ydd/4ydd. Ar y 5ed oedd tymheredd isa'r mis sef -3.2°C. Cafwyd ambell ddiwrnod o awyr las ac ar ôl barrug caled ar y 10fed, arhosodd y tymheredd uwchben y rhewbwynt wedyn.
Cafwyd pum diwrnod heb ddiferyn o law, a phump arall efo llai nag 1mm. Y 6ed oedd y gwlypaf, efo 32.5mm, a chyfanswm y mis oedd 215mm, tua 8 modfedd a hanner.

Ar ôl Ionawr gwlyb, oerfel oedd prif nodwedd Chwefror efallai, a’r tymheredd isaf yn -2.1°C ar y 14eg.
Cafwydd rhywfaint o ddyddiau efo eirlaw a chenllysg, ond ambell ddiwrnod sych ac awyr las hefyd! Bu barrug caled ar Ddydd Mawrth Crempog; glaw mân yn aml; a dyddiau budr iawn at ddiwedd y mis wrth iddi gynhesu, er i Orymdaith Dewi Sant yr ysgolion cynradd lleol fwynhau bore sych ar y 27ain.
Cafwyd 4 diwrnod heb ddiferyn o law, a 2 arall efo llai nag 1mm. Y 21ain oedd y gwlypaf, efo 62.8mm, a chyfanswm y mis oedd 396mm, tua 15½ modfedd. 

Titws Prysur
Rydw i wedi gosod blwch nythu efo camera yn yr ardd, ac mae pâr o ditws tomos las eisoes wedi bod yn s’nwyro wrth chwilio am leoliad nythu. Llwyddodd 10 o gywion i adael y nyth ym mis Mai 2025**, a daeth y titw cyntaf i fysnesu ar y 10fed o Ionawr eleni. Mae dau aderyn wedi bod yn ôl ac ymlaen bron yn ddyddiol ers hynny. 

Ar ôl tair wythnos o gadw draw, yn swatio’n rhywle rhag yr oerfel, daeth y titws yn ôl i’r blwch wrth i’r dyddiau ymestyn a chynhesu rhywfaint at ddiwedd Chwefror. Tydi hi ddim yn amlwg hyd yma os ydyn nhw’n cario mwsog newydd ar gyfer y nyth, ond mae’n dal yn ddigon buan. 

Coed Ceirios
Bu cryn drafod yn y Blaenau os oedd angen torri’r ddwy goeden geirios addurnol sydd ar safle’r arosfan bws ar groesffordd y Stryd Fawr a Lordstryd. Roedd rhai yn teimlo fod y coed yn difrodi’r palmant ac yn cuddio’r murlun arbennig sydd ar dalcen y stryd, ac eraill yn dadlau eu bod yn goed hardd, sy’n werthfawr i ddiwyg ac amgylchedd ein Stryd Fawr. Llwyddwyd i ohirio’r llifio er mwyn trafod ymhellach; be’ ydych chi’n feddwl?

Gwarchodfeydd Lleol
Mae llawer iawn o Warchodfeydd Natur Cenedlaethol yn nalgylch Llafar Bro, a gobeithir medru ychwanegu safle arall, ger Trawsfynydd i’r rhestr yn y blynyddoedd i ddod. Planhigfa o goed sbriws oedd safle Brynteg, ond fel llawer un arall roedd y coed wedi eu plannu mewn lle anaddas, ar fawn dwfn, ac yn effeithio ar ansawdd dŵr Afon Eden hefyd, felly torrwyd y coed i gyd. Erbyn hyn mae gwaith wedi dechrau i rannu’r safle efo ffens newydd er mwyn medru pori yno, a rheoli’r tir corsiog fel cynefin agored, a’r ardaloedd mwy sych i ddatblygu’n goedwig brodorol. Bu cydweithio efo Cyngor Gwynedd hefyd i adfer y llwybrau cyhoeddus yno, ond mae llawer i’w wneud eto. Mae murddyn ynghanol y safle, ac mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi gohebu efo Cyngor Cymuned Trawsfynydd am y bwriad i enwi’r safle yn Gors-wen o hyn ymlaen, ar ôl yr hen dyddyn hwnnw, gan fod Brynteg yn eiddo arall gyferbyn. Dafliad carreg o’r safle mae mawndir arbennig Cors Goch, a’r gobaith ydi denu rhai o adar a glöynnod byw prin fanno i ymestyn i’r Gors-wen hefyd.

- - - - - -

* Pam rhoi'r gorau i sgwennu i'r Herald Cymraeg? 

** Darn am Ditws Tomos Las 2025

 

Crwydro Ceunant Llennyrch

Bob dydd rwan, mae arwyddion y gwanwyn yn codi’n calonnau, felly be well na chrwydro un o Warchodfeydd Natur Cenedlaethol ein hardal? Mae digon o ddewis o lwybrau yn y ceunant yma, ar y ddwy ochr i’r afon: gallwch ddechrau o’r ffordd fawr ger pwerdy Maentwrog, neu ddod ar i lawr o argae Llyn Traws. Ond cylchdaith fer ar ochr Maentwrog y ceunant sydd dan sylw y tro hwn.

Ychydig uwchben fferm Felenrhyd Fach, mae safle parcio i lond dwrn o geir. Cerddwch o fanno i fyny’r allt am ganllath a hanner, a gadael y ffordd trwy’r giât mochyn ar y dde. Yna i lawr ar waelod y cae mae giât i mewn i Warchodfa Ceunant Llennyrch, ac mi gewch wybodaeth am y safle ar arwydd yn fan hyn.

Ddiwedd Chwefror, roedd y coed derw dal yn foel, ond roedd robin goch yno i’n croesawu efo cân fer, a theulu o ditws cynffon hir yn gweithio’u ffordd trwy’r brigau uchaf, gan symud o gangen i gangen yn chwilio am bryfaid a pharablu’n brysur ymysg eu gilydd wrth fynd.

Dilynwch y llwybr gan droi i’r chwith yn fuan. Mae llwybr da dan draed yn y rhan yma, a phont bren hir i hwyluso croesi nant mewn hafn dwfn yn hawdd. Ar bob ochr i’r llwybr mae coed llus yn drwch, ond y rhain hefyd yn ddi-ddail am ychydig wythnosau eto.

Cawn gip o brif atyniad y ceunant bob hyn a hyn trwy’r coed, a swn y Rhaeadr Ddu yn cynyddu wrth i ni fynd yn nes. Mae grisiau cerrig a grisiau derw wedi eu gosod yn y llethr er mwyn ei gwneud yn haws i’r rhai sydd am fentro, gyrraedd glan yr afon wrth bwll dwfn y Rhaeadr Ddu. Gofal pia hi! Byddwch yn ofalus wrth fentro i lawr y grisiau serth, ond yn bwysicach fyth, cymrwch bwyll ar y cerrig llyfn ar lan y dŵr, gan gofio y gall y llif gynyddu’n gyflym os ydyn nhw’n gollwng dŵr o’r llyn uwchben.

P’run ai ewch chi lawr at y graean wrth droed y pistyll, neu’n mwynhau’r olygfa o bellter diogel ar y llechwedd, mae grym y rhaeadr yn wefreiddiol! Mewn llif mi fyddwch yn gweld -a theimlo’r lleithder yn yr aer wrth i’r afon fyrlymu’n wyllt dros y graig a chwalu’n filiynau o ddafnau dŵr mân sy’n llenwi’r aer. Pan mae’r coed derw yn llawn dail, mae’r goedwig fel nenfwd i gadw’r lleithder yma yn y ceunant, a dyna pam fod y safle yma ymysg y lleoliadau mwayf cyfoethog ei mwsoglau yng Nghymru, nifer ohonyn nhw’n brin iawn. Dyma un o goedwigoedd glaw -rainforest- Cymru.

Mae arwydd y Warchodfa -safle sy'n un o nifer yng ngofal Cyfoeth Naturiol Cymru yn lleol- yn dweud bod 230 rhywogaeth o fwsoglau a llysiau'r afu yma. Yn ogystal mae dau gant a hanner gwahanol fath o gen (lichens) i'w cael yma hefyd, yn arwydd o aer clir yr ardal hon.

Pan oeddwn yn fy arddegau, mi ddois yma am dro efo 'nhad a dod oddi yno yn siomedig fod cyn lleied o adar a 'bywyd gwyllt' amlwg yno; gwarchodfa dwy-a-dime oedd hi yn fy marn anaeddfed i bryd hynny. Dwi'n deall bellach nad y pethau amlwg sy'n bwysig yno, ac yn gwerthfawrogi gogoniant y warchodfa fel un o'n llefydd gwirioneddol wyllt olaf ni yng Nghymru...

Oddi yma, rydym yn parhau tuag i fyny ac yn dilyn y llwybr at ymyl y ceunant unwaith eto. Tu hwnt i’r rhwystrau diogelwch mae olion Pont Llennyrch. Safle trawiadol a ddewiswyd fel man croesi oherwydd fod y graig ar y lan ogleddol yn cynnig sylfaen ardderchog i’r bont, ac felly dim ond ar un ochr y bu’n rhaid adeiladu pentan o gerrig. Disgynnodd y bont i’r ceunant tua chanol y ganrif ddiwethaf, a’r union ddyddiad yn ansicr*, ond mi fydd raid i chi gymryd fy ngair i, gan na feiddiwn i awgrymu eich bod yn anwybyddu rhwystrau diogelwch a mynd yn rhy agos at ymyl y ceunant!

Pentan Pont Llennyrch

Er bod modd dilyn llwybrau eraill, mae’n cylch ni yn golygu troi tua’r gogledd ac allan o’r Warchodfa, ac mae’n werth oedi i edmygu’r giât newydd a osodwyd yn ddiweddar dan ofal Graham a Gareth sy'n rheoli'r Warchodfa. Dylunwyd hi i adlewychu elfennau’r Warchodfa: y mynyddoedd yn gefndir, dail derw a mes, a’r Rhaeadr ddu yn tasgu yn y canol.

Mae’r llwybr yn dilyn wal gerrig tua’r gorllewin yn ôl i gyfeiriad cychwyn y daith. Mae’n wlyb dan draed mewn mannau, ac o’r herwydd roedd digon o grifft llyffant i’w weld yn y pyllau ar ddiwedd y mis bach. 

Mae’r dringwr bach fel pelan o blu yn cerdded yn acrobataidd i fyny ac o amgylch y bonion derw uwch ein pennau yn chwilio’i damaid, a bwncath yn mewian yn y pellter. Erbyn y gwanwyn mi fydd yr adar ymfudol wedi dychwelyd i’r goedwig o'r Affrig, gan gychwyn efo'r siff-saff a thelor yr helyg, ac wedyn triawd clasurol y goedwig law Geltaidd: gwybedog brith; telor y coed; a’r tingoch. 

Esgus da i fynd yn ôl eto!

Pellter y daith: tua milltir a chwarter.  

Amser: Awr i awr a hanner. 

Parcio: £1.50.

Map o'r daith ar arwydd Cyfoeth Naturiol Cymru

- - - - - - 

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2022, Llafar Bro, papur bro cylch 'Stiniog, yn rhan o gyfres achlysurol ar lwybrau Bro Ffestiniog.

*Mae dwy erthygl ar wefan Llafar Bro yn rhoi dyddiadau gwahanol i ddymchweliad Pont Llennyrch.

Adfer Cynefinoedd. Adfer Hen Ysgrif

Ddegawd yn ôl, mi o'n i'n blogio rhywfaint ar ran fy nghyflogwr ar y pryd, Cyngor Cefn Gwlad Cymru, am fy ngwaith ar warchodfeydd natur y gogledd-orllewin. Pan lyncwyd y corff hwnnw i gorfforaeth fwy, fe aeth blog Ein Golygfa i ebargofiant, gan golli cyfres o erthyglau Cymraeg am yr amgylchedd gan nifer o gydweithwyr.

Dyma ail-gylchu, neu adfer un o'r darnau sgwenais i -union ddeg mlynedd yn ôl- yng Ngorffennaf 2011.

- - - - - -

Da Was

Siom fu tywydd Gorffennaf ar y cyfan ym Meirionnydd hyd yma. Siom; ond ddim yn syndod chwaith, o ystyried y pedwar haf d’wytha! Mae’r prinder haul wedi bod yn rhwystr efo’r gwaith o gofnodi pryfetach y gwarchodfeydd, ond llwyddais i biciad rhwng cawodydd ambell dro i Gors Tanygader.

Fel arfer -ar gyfnod braf- gallaf ddisgwyl gweld hyd at 9 math o was neidr yn y ffosydd a’r pyllau yma, gan gynnwys y picellwr cribog, gwäell ddu, mursen werdd a  morwyn dywyll. Mae gan bob un anghenion gwahanol o ran cynefin: dŵr agored; dŵr llawn tyfiant; dŵr dwfn; yn llonydd, neu’n rhedeg; mwd; graean; ac yn y blaen, felly un o’r tasgau ar y warchodfa yma ydi sicrhau’r amrywiaeth hwn.

Dyma lun a dynnais ar y 15fed o’r mis, ar lan ffos fwyaf y safle. Ffos lle rwyf wedi gosod argae bob degllath i arafu’r llif o’r gors a gwlychu’r tir cyfagos. Gwas neidr eurdorchog benywaidd sydd yn y llun. Creadur hardd a gosgeiddig. Mae gallu’r gweision neidr i hedfan a hofran yn anhygoel, a gallaf eu gwylio’n hela a chadw golwg ar eu ‘milltir sgwâr’ am yn hir iawn (o, na fyddai’r amser gennyf i wneud hynny’n amlach!).

Roedd hon wedi glanio ar hen gangen yr oeddwn wedi’i stwffio i’r mawn ar lan y ffos. Mae un neu ddwy o’r rhain ar lan pob pwll, ac mae sawl rhywogaeth yn eu defnyddio i wylio’u tiriogaeth, i dorheulo, neu i wibio allan a dal pryfed, a dod yn ôl i fwyta’u helfa. O’r herwydd mae’r canghennau yma’n cynnig cyfleoedd da i dynnu lluniau, ac roedd y tywydd cymylog ar y pymthegfed yn golygu nad oedd gan y gwesyn lawer o egni i hedfan oddi wrthyf, gan wneud y ffotograffiaeth yn hawddach fyth.

Cefais lun o wyfyn bwrned pum smotyn y diwrnod hwnnw hefyd, yn y glaswelltir sydd ym mhen arall y safle. 

Mae ansawdd y glaswelltir yn gwella o flwyddyn i flwyddyn. 

Dyna’r tro cyntaf i mi weld y gwyfynod trawiadol coch-a-du yma yn Nhanygader, wedi’u denu yno gan y cyfoeth cynyddol o flodau gwyllt am wn i, gan gynnwys y blodau maent yn dodwy arnynt, sef teulu pys y ceirw.

Un pryfyn dwi wedi methu’n glir a’i ddal ar gamera ydi’r gwyfyn cliradain Gymreig. Dyma wyfyn prin, efo ecoleg ddiddorol iawn, yn ddibynnol ar goed bedw o oed a maint penodol; efo rhisgl llyfn; ac yn wynebu’r haul. Maen nhw i’w cael yn y cyffiniau, ond tydw i erioed wedi gweld yr oedolyn, er gwaethaf defnyddio’r abwyd a welir yn y llun olaf. Math o ‘lure’ fferomonaidd sydd yn y rhwyd, sy’n ceisio twyllo’r gwyfyn gwrywaidd i feddwl mai benyw ydyw. 

Dal i aros ydw i felly. Dyfal donc a dyr y garreg, medden nhw, ond byddai cael ychydig o ddyddiau heulog yn gymorth garw i’r ymdrech. Ydw i’n gofyn gormod dŵad?

Cwm Hyfryd

Cyfres o gardiau post o'r Ariannin.

Dolen i'r gyntaf ar y gwaelod

Wrth gyrraedd lleoliad nesa'r daith, mae'r olygfa trwy ffenest y bws yn gwneud i mi eistedd i fyny'n sydyn. 'Croeso i Drefelin' medd yr arwydd yn Gymraeg yn ogystal â'r Gastilaneg a'r iaith frodorol.

Tu hwnt i'r arwydd, yn wynebu pawb sy'n cyrraedd y dref, mae canolfan wybodaeth a thair baner yn chwifio: y ddraig goch sy'n hawlio'r polyn canol, a baneri'r Ariannin a'r brodorion Tehuelche-Mapuche bob ochor iddi. Yno hefyd mae cerflun mawr o ddraig rhag ofn nad ydi pawb wedi deall eu bod wedi dod i ardal Gymreig.

Trwy gyswllt â Noe, cymwynaswraig leol yn Esquel, cawsom groeso cynnes gan griw o Wladfawyr yn fanno, ond rhaid i rywun chwilio'n go ddyfal i ganfod unrhyw Gymraeg ar y stryd yno. Nid felly Trefelin!
Dyma le sy'n arddel ei Gymreictod yn falch. Mae llawer o'r siopau yn gwneud hynny'n amlwg; ac mae pob arwydd cyhoeddus yn ddwy- neu'n dairieithog.

Heb hostel, rhaid talu ychydig yn fwy i aros mewn llety gwely a brecwas yn Nhrefelin, ac er yn groesawgar iawn, mae'n anodd perswadio'r perchennog nad oes raid iddo fo ein diddanu trwy gydol ein harhosiad! Yn garedig iawn, mae'n rhoi gwibdaith o'r dref i ni, ac yn ein tywys at lan afon Futaleufú i dynnu llun, ac i weld fflamingos ar lan pyllau ar gyrion y dre'.

Gyda'r nos, cawn stecan anferth efo Ernesto a'i deulu, ac er nad oes ganddo gysylltiad Cymreig o fath yn y byd, mae'n holi'n daer am hanesion o Gymru fach ac yn awyddus i rannu ei frwdfrydedd am yr Ariannin hefyd. Mewn bwlch yn y sgwrsio, dwi'n ymddiheuro gorau fedrwn ac yn dianc i'r llofft i gael rhoi fy nhraed i fyny o'r diwedd!

Ym Mharc Cenedlaethol Los Alerces, mae ardaloedd eang nad yw'n bosib crwydro heb dywysydd swyddogol, ac ar ôl edrych ymlaen yn arw ers wythnosau, mae'n siom garw i ddeall nad yw'r trek at rewlif Torrecillas ar gael yr adeg yma o'r flwyddyn!

Dan awyr las gwych, mae ymweld ag argae trydan-dŵr San Martin rhwng mynydd trawiadol Gorsedd y Cwmwl, a chadwyn Mynyddoedd y Cymry yn lleddfu rhywfaint ar y siom am wn i, a dwi'n gwneud y gorau o'r cyfle i dynnu cant o luniau, ond mae'n drysu 'mhen i na fedraf ddilyn trwyn lle mynnwn am y dydd.

Boddwyd y dyffryn heb glirio'r coed oedd yn tyfu yno, a rwan mae ambell fae a glan Lago Amutui Quimey fel mynwent boncyffion gwyn, yn sgerbydau noeth blith-draphlith ar y graean.  Nôl yn y llety, mae Ernesto yn disgrifio sut mae'r coed yn ffrwydro'n rheolaidd i wyneb y llyn yn ddirybudd ar ôl blynyddoedd o ddadwreiddio araf dan y dŵr. Nid yw'n ddiogel rhoi cwch ar y llyn o'r herwydd.

Ddiwedd y pnawn mae tacsi'n ein codi o'r plaza i fynd i weld tiwlips enwog Cwm Hyfryd, tua deg milltir o Drefelin ar ffordd Bwlch Futaleufú i Chile. Mae o'n fodlon aros am dri chwarter awr i ni gael edmygu stribedi lliwgar y blodau'n siglo fel un yn awel ysgafn gyda'r nos, wrth i'r haul araf ddisgyn at gopaon gwynion y gorwel.

Heb gar ein hunain, mae'n profi'n anymarferol i ni gyfuno ymweliad i Nant y Fall a Melin Nant Fach; mae bar bach yn y dref yn galw beth bynnag, a phump bragdy lleol yn gwerthu cwrw artesanal  yno. Da ydyn nhw hefyd.

Drannoeth, mae cael crwydro Lôn y Rifleros efo Gwion -hogyn o Besda sy'n byw yma- yn uchafbwynt heb os.

O weithio yn y byd cadwraeth adra yng Nghymru, bu'n gwirfoddoli efo awdurdod y Parc Cenedlaethol ar ôl symud allan yma, ac yn ogystal a chyfoeth o wybodaeth am fywyd gwyllt yr ardal ac enwau Cymraeg y mynyddoedd, mae'n fraint cael gweld rhai o leoliadau hanesyddol y Cymry efo fo.

Ond, daeth diwedd ein hamser yn Nhrefelin hefyd.

Cyn gadael, mae Amgueddfa'r Andes yn werth ymweliad, a the bach Cymreig yn un o'r Tai Te yn ddigon dymunol. Mae'r deisen ddu yn flasus, ond mae'n brofiad rhyfedd iawn ac emosiynol clywed 'Cân Walter' Meic Stevens, a chasgliad rhyfeddol o ganeuon Cymraeg, fel 'Fydd y chwyldro ddim ar y teledu, gyfaill' ymlaen yn y cefndir, a ninnau mor bell o adra.

O gymharu â'r frechdan gaws-pôb a ham sydd ar gael yn rhad ymhob man, braidd yn ddrud ydi'r te Cymreig, felly cip sydyn ar y llyfr ymwelwyr ac allan a ni.

Methiant ydi'r trydydd cynnig, dros dri diwrnod, i gael Amgueddfa Cartref Taid a bedd y ceffyl enwog -Malacara- ar agor;  ac ychydig iawn iawn welis i o Wladfawyr Trefelin hefyd yn anffodus; ond bu'n bleser cael bod yma am gyfnod byr serch hynny.

Y plaza amdani felly, i ddal bws lleol 'nôl am Esquel: Mae taith wyth awr dros y paith o'n blaenau.

Cwm Bagillt a Mynyddoedd y Cymry ar y chwith, a Gorsedd y Cwmwl ar y dde

  [Cerdyn post hwyr o'r Ariannin. #7. PW 22-25 Hydref 2018]

 

Cerdyn Post #1