Adfer Cynefinoedd. Adfer Hen Ysgrif

Ddegawd yn ôl, mi o'n i'n blogio rhywfaint ar ran fy nghyflogwr ar y pryd, Cyngor Cefn Gwlad Cymru, am fy ngwaith ar warchodfeydd natur y gogledd-orllewin. Pan lyncwyd y corff hwnnw i gorfforaeth fwy, fe aeth blog Ein Golygfa i ebargofiant, gan golli cyfres o erthyglau Cymraeg am yr amgylchedd gan nifer o gydweithwyr.

Dyma ail-gylchu, neu adfer un o'r darnau sgwenais i -union ddeg mlynedd yn ôl- yng Ngorffennaf 2011.

- - - - - -

Da Was

Siom fu tywydd Gorffennaf ar y cyfan ym Meirionnydd hyd yma. Siom; ond ddim yn syndod chwaith, o ystyried y pedwar haf d’wytha! Mae’r prinder haul wedi bod yn rhwystr efo’r gwaith o gofnodi pryfetach y gwarchodfeydd, ond llwyddais i biciad rhwng cawodydd ambell dro i Gors Tanygader.

Fel arfer -ar gyfnod braf- gallaf ddisgwyl gweld hyd at 9 math o was neidr yn y ffosydd a’r pyllau yma, gan gynnwys y picellwr cribog, gwäell ddu, mursen werdd a  morwyn dywyll. Mae gan bob un anghenion gwahanol o ran cynefin: dŵr agored; dŵr llawn tyfiant; dŵr dwfn; yn llonydd, neu’n rhedeg; mwd; graean; ac yn y blaen, felly un o’r tasgau ar y warchodfa yma ydi sicrhau’r amrywiaeth hwn.

Dyma lun a dynnais ar y 15fed o’r mis, ar lan ffos fwyaf y safle. Ffos lle rwyf wedi gosod argae bob degllath i arafu’r llif o’r gors a gwlychu’r tir cyfagos. Gwas neidr eurdorchog benywaidd sydd yn y llun. Creadur hardd a gosgeiddig. Mae gallu’r gweision neidr i hedfan a hofran yn anhygoel, a gallaf eu gwylio’n hela a chadw golwg ar eu ‘milltir sgwâr’ am yn hir iawn (o, na fyddai’r amser gennyf i wneud hynny’n amlach!).

Roedd hon wedi glanio ar hen gangen yr oeddwn wedi’i stwffio i’r mawn ar lan y ffos. Mae un neu ddwy o’r rhain ar lan pob pwll, ac mae sawl rhywogaeth yn eu defnyddio i wylio’u tiriogaeth, i dorheulo, neu i wibio allan a dal pryfed, a dod yn ôl i fwyta’u helfa. O’r herwydd mae’r canghennau yma’n cynnig cyfleoedd da i dynnu lluniau, ac roedd y tywydd cymylog ar y pymthegfed yn golygu nad oedd gan y gwesyn lawer o egni i hedfan oddi wrthyf, gan wneud y ffotograffiaeth yn hawddach fyth.

Cefais lun o wyfyn bwrned pum smotyn y diwrnod hwnnw hefyd, yn y glaswelltir sydd ym mhen arall y safle. 

Mae ansawdd y glaswelltir yn gwella o flwyddyn i flwyddyn. 

Dyna’r tro cyntaf i mi weld y gwyfynod trawiadol coch-a-du yma yn Nhanygader, wedi’u denu yno gan y cyfoeth cynyddol o flodau gwyllt am wn i, gan gynnwys y blodau maent yn dodwy arnynt, sef teulu pys y ceirw.

Un pryfyn dwi wedi methu’n glir a’i ddal ar gamera ydi’r gwyfyn cliradain Gymreig. Dyma wyfyn prin, efo ecoleg ddiddorol iawn, yn ddibynnol ar goed bedw o oed a maint penodol; efo rhisgl llyfn; ac yn wynebu’r haul. Maen nhw i’w cael yn y cyffiniau, ond tydw i erioed wedi gweld yr oedolyn, er gwaethaf defnyddio’r abwyd a welir yn y llun olaf. Math o ‘lure’ fferomonaidd sydd yn y rhwyd, sy’n ceisio twyllo’r gwyfyn gwrywaidd i feddwl mai benyw ydyw. 

Dal i aros ydw i felly. Dyfal donc a dyr y garreg, medden nhw, ond byddai cael ychydig o ddyddiau heulog yn gymorth garw i’r ymdrech. Ydw i’n gofyn gormod dŵad?

Dilyn trwyn trwy gyfryngau’r clo mawr

Fel llawer un arall, dwi heb deithio prin dim ers misoedd, ond dwi wedi llwyddo i ymweld ag ardaloedd newydd o Gymru, a hen rannau o Gymru hefyd, heb adael y tŷ. 

Dechrau’r ‘daith’ oedd cael benthyg llyfr gan gyfaill: ‘Yn ôl i’r Dref Wen’ (Barddas 2015) lle mae Myrddin ap Dafydd yn crwydro’r Hen Bowys yn chwilio am y llefydd hynny sy’n ymddangos yng Nghanu Heledd a Llywarch Hen, pan oedd ffinau ein hiaith a’n traddodiadau ymhell i’r dwyrain o ffin bresenol ein gwlad. Dyma gerddi a gyfansoddwyd tua chanol y nawfed ganrif, am ddigwyddiadau dau ganrif a mwy cyn hynny: 1,400 o flynyddoedd yn ôl. Nid y farddoniaeth sydd o ddiddordeb i mi, ond yr hanes: Lle oedd y Dref Wen? Lle oedd Pengwern?  Pan ddaw’r normal newydd bondigrybwyll, mae gen’ i restr hir o lefydd i ymweld â nhw! 

Mae colli yr Hen Ogledd, ac wedyn yr Hen Bowys yn dal yng nghof ein cenedl, ac wedi ysbrydoli gwaith creadigol modern fel caneuon Tecwyn Ifan, ac at albym eiconig Y Dref Wen es i nesa, i ail-wrando ar ganeuon sy’n gampweithiau. Trwy gytgan anthemig y brif gân-

"Awn i ail-adfer bro
Awn i ail-godi’r to
Ail-oleuwn y tŷ
Pwy a saif gyda ni?"

-mi gafodd fy nychymyg ddychwelyd at nosweithiau cofiadwy yn y Pengwern (Llan, nid Amwythig!), Gŵyl Werin y Cnapan, a chyd-ganu mewn tafarn a thŷ a thân gwersyll sawl eisteddfod yn yr ‘hen normal’ bondigrybwyll. 

 

Aros yn yr Hen Bowys wnes i ar gymal nesa’r daith trwy ail-ddarllen nofel ‘Eryr Pengwern’ (Gomer 1981) ac ymgolli yn rhyddiaith hyfryd Rhiannon Davies Jones. Wrth chwilio am fwy, mi ddois ar draws teyrnged Meic Stephens i Rhiannon DJ ar wefan papur yr Independent, ac fel ei deyrngedau eraill, mae’n ysgrif difyr iawn.

Son am golli tiroedd a symud ffiniau, Epynt dynnodd sylw nesa. Mae’n 80 mlynedd ers i gymuned Gymraeg ei hiaith gael eu gwthio o’u cartrefi a’u gwasgaru i bob cyfeiriad i wneud lle ar gyfer peiriant rhyfel Prydain. Cam erchyll a symudodd ffin yr iaith filltiroedd i’r gorllewin dros nos. Mewn blwyddyn lle’r oedd y cyfyngiadau’n rhwystro nodi’r penblwydd efo protest neu rali ar y mynydd, rhaid oedd bodloni ar y sylw gafwyd ar y cyfryngau. 

Mae podlediad Desolation Radio* yn cynnwys sgyrsiau a thrafod difyr a deallus, ar faterion gwladgarol a sosialaidd, ac ymysg y difyrraf ohonyn nhw yn 2020 oedd sgwrs am Epynt efo Euros Lewis. Dyma hanes sy’n ddigon i dorri calon a chodi gwrychyn yr un pryd. Mae hanes Capel Celyn yn weddol hysbys i bawb erbyn hyn, ond ychydig ydan ni wedi glywed am Epynt ar y cyfan. Mae ‘Y Mynydd a Ddiflanwyd’ ymysg nifer o ddarnau sy’n werth gwrando arnynt, gan Radio Beca*.

Er fy mod i wedi moderneiddio rhywfaint trwy wrando ar gerddoriaeth yn ddigidol erbyn hyn, dwi’n dal i fwynhau cael record neu gryno ddisg yn fy llaw; mae’r gwaith celf a’r nodiadau clawr yn ychwanegu cymaint at y profiad.  Enghraifft dda o hyn ydi albym Dilyn Afon, gan Cynefin*, sef 'prosiect mapio cerddorol sy’n tynnu llinell o’r gorffennol i’r presennol' gan y cerddor gwerin Owen Shiers. Trwy’r caneuon gwerin hyfryd cawn grwydro de Ceredigion, dilyn taith y bu T.Llew Jones arni ym 1973 yn cofnodi straeon, penillion a chaneuon y trigolion. Hawdd uniaethu efo pryderon Owen am y newidiadau diwyllianol sydd wedi digwydd yno ers hynny, fel ein bröydd i gyd. Cyfrannod at bennod o gyfres The Essay -Folk at Home- ar Radio 3, lle oedd deg o ganwyr gwerin yn trafod cân oedd wedi taro tant yn ystod y clo mawr. Mae honno dal ar gael ar BBC Sounds.

Mae ‘na wledd o lyfrau eraill wedi cael sylw oherwydd y cyfyngiadau teithio, ac mi ‘fues’ i yn Llanrwst, Aberteifi a Threforys efo cyfres ‘Atgofion Drwy Ganeuon’ Carreg Gwalch; i safleoedd archeoleg y Deheubarth efo Rhys Mwyn; ac ar hyd a lled Cymru efo bywgraffiad John Jenkins, arweinydd Mudiad Amddiffyn Cymru, sydd wedi marw’n ddiweddar. Mae’n chwith nad oedd modd i neb fynd i’w angladd; ac mae'n gywilydd cyn lleied o sylw a fu yn y cyfryngau i’w gofio’n iawn.

Heb os, uchafbwynt y flwyddyn oedd Panto* BroCast Ffestiniog. Mi ddangosodd y cynhyrchiad proffesiynol-ei-naws yma bod modd cyflawni llawer iawn pan mae’r gymuned yn tynnu at ei gilydd, a dwi’n mawr obeithio y bydd rhywbeth tebyg bob Nadolig, ac efallai ambell anterliwt yn yr haf hefyd!!
Dyma edrych ymlaen at flwyddyn well yn gymdeithasol a blwyddyn gyfoethog o ran digwyddiadau cymunedol a chyfryngau’n llawn trysorau. Llond y tŷ o ffa i chi gyd.

-----------------------------------

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2021 Llafar Bro, papur misol cylch Stiniog

 

*  DOLENNI:

Desolation Radio

Y Mynydd a Ddiflanwyd, Radio Beca

Cynefin

Y Dewin o Zoom -Panto BroCast Ffestiniog

-Yn amlwg, dwi ddim yn gyfrifol am gynnwys y gwefannau yma felly os aeth rhywbeth o'i le, nid fi wnaeth!

Nid yw nef ond mynd yn ôl hyd y mannau dymunol

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi Llafar Bro, papur misol cylch Stiniog

Mae Llyn Dubach wedi bod yn fy ngalw i ers blynyddoedd. Ddim yn llythrennol wrth reswm, does dim lleisiau yn fy mhen. Dim ond atgofion. Pan mae Cwmorthin mor wych, a'r haul yn oedi'n hir ar lethrau Cwm Teigl; pan mae dewis helaeth iawn o lwybrau braf a golygfeydd trawiadol yn fy milltir sgwâr i'm denu, mae'n hawdd anghofio rhywle fel Llyn Dubach.
 

A'r haf yn tynnu tua'i derfyn, roedd addewid am dywydd go lew ar benwythnos hir gŵyl banc Awst, a daeth rhyw awydd o rywle i daenu map ar fwrdd y gegin i drefnu taith. Gallaf dreulio oriau yn pori mewn map: ei 'ddarllen' a'i ddehongli. Ymgolli yn y cyfoeth rhyfeddol o wybodaeth, a threfnu neu ddychmygu mwy o deithiau nag sydd yna o ddyddiau rhydd mewn blwyddyn! Y tro hwn, penderfynu ei 'nelu hi am Lyn Dubach -o'r diwedd- a dilyn fy nhrwyn o fanno. Wrth adael y tarmac wrth dalcen rhes Tan-y-clogwyn roeddwn i'n ail-droedio llwybr na fues i ar ei hyd ers tri degawd a mwy. 

Doedd gen' i ddim co' o gwbl bod nant yn diflannu i dwll yn y ddaear wrth gefn y tai, a dyma'r cyntaf o lawer achlysur yn ystod y daith imi nodi fod rhaid chwilio be ydi enw nodwedd yn y tirlun. Croesi pen uchaf ffordd Hafod Ruffydd, ac i'r ffridd tu ôl i dŷ Bryn Egryn. Dringo hen ffordd y chwarelwyr (dwi’n cymryd mae dyna ydi hi) wedyn, gan ddilyn y nant, heibio Clogwyn Cefnlle, nes mae’n mynd dan bont garreg wrth fforch yn y llwybr. Mae un gangen yn mynd am y domen lechi ac at felin fawr Diffwys, ond ymlaen mae fy nod i heddiw, ac ar ôl croesi nant arall –Afon Dubach- buan daw llyn bach Dubach i’r golwg.

Mae’r dŵr yn disgleirio efo adlewyrchiad yr haul sydd dros gopa’r Graig-ddu, a phlanhigion fel ffa’r gors yn tyfu’n drwch yn y dyfroedd bas, yn union fel oedden nhw pan oeddwn i’n bysgotwr yn fy arddegau. Mae’r dŵr yn ddi-chwyn yn y llyn mawr, ac yn fan hyn daeth llif o atgofion am ddyddiau hirfelyn tesog o bysgota am oriau meithion yn fy hoff lyn a chadw reiat efo ffrindiau. Cof clir am edrych ymlaen at agor y tun bwyd un tro, roedd Mam wedi egluro wrth i mi gychwyn allan iddi greu amlen fach bapur i gadw halen ar gyfer ŵy ‘di ferwi’n galad -ond och a gwae- roedd yr halen wedi chwalu ar hyd y fechdan jam. Son am huddug i botas! 

Treulio mwy o amser yn aml yn hel llus nag oeddwn i’n sgota, a bwyta bron cymaint ag oedd yn cyrraedd adra i gael cacan blât i swpar. Rhyfedd bod rhai bobol ddim callach be ydi bwyta llus yn gynnes o’r llwyn ar ddiwrnod braf yn y mynydd. Nefoedd ar y ddaear! Un o fanteision mawr byw yn yr ucheldir. Heibio’u gorau, a braidd yn ddyfrllyd oedd y llus y tro hwn gwaetha’r modd, ond mi ges i gnwd da o le cyfrinachol yn gynharach yn y mis.

Cyn symud ymlaen o lannau Dubach, aros am funud i gofio ffrind ysgol –Wayne- sydd wedi’n gadael ni yn ystod y mis. Atgofion melys o dynnu coes ein gilydd am sgotwrs drama a thimau pêl-droed, yn yr union leoliad. Dyddiau diniwed, dyddiau da.
 

Er sgota Llyn Dubach ddwsinau o weithiau yn fy ieuenctid, fues i erioed yn Chwarel Newydd Diffwys, sydd dim ond dafliad carreg i fyny’r gefnen i gyfeiriad Drum Boeth, ond wedyn, mae’n anhebygol fod gen’ i fawr o ddiddordeb yn hanes y chwareli yn bymtheg oed. O ben y grib yma mae’r olygfa yn eang iawn a’r awyr yn glir, a thra oeddwn i yn y lleoliad hudolus, distaw, a diarffordd yma, roedd posib gweld (efo cymorth sbinglas) rhes o bobl yn ciwio i gyrraedd copa’r Wyddfa. Waeth imi un gair mwy na chant ddim: twpsod!

Roedd yr haul yn codi’n uwch a hithau’n tynnu am ganol dydd, ac roeddwn i wedi bod yn cadw golwg ar glogwyni’r Greigddu i weld pa rai oedd yn aros yn y cysgod. Fel pwt o ecolegydd mae gen’ i ddiddordeb mewn planhigion arctic-alpaidd, y blodau hynny sy’n fodlon tyfu ar glogwyni di-haul er mwyn cael mantais dros blanhigion mwy cyffredin. Mae creigiau Stiniog ar y cyfan yn rhy sur ar gyfer y prinnaf ohonynt, ond mae’n werth cymryd sbec rhag ofn, felly anelu am fanno wnes i nesa. 

Mae plateau gwastad naturiol yn rhedeg ar draws llethr gorllewinol y Graig-ddu, ac mae cyfres o glogwyni bach addawol a’u creigiau’n wynebu’r gogledd. Ar y rhain gwelais blanhigion pren y ddannoedd a theim gwyllt, arwyddion o dyfiant mwy cyfoethog na’r arfer. Ar hyd y llwyfandir cul yma mae corsydd a phyllau bach o ddŵr gloyw, fu mwy na thebyg yn lynnoedd mwy cyn llenwi efo migwyn. Fan hyn fan draw, mae cerrig dyfod mawrion a ollyngwyd gan y rhewlif dwytha wrth gilio. 

 

Lle difyr iawn sy’n werth dychwelyd iddo yn y gwanwyn i chwilota’n fanylach, ond am rwan, rhaid gyrru ymlaen heibio’r Graig Las, i lawr inclên y Graig-ddu: inclên enwog y car gwyllt. O adael yr inclên lle mae’r adeiladwaith ar ei dalaf a mwyaf trawiadol, gellir croesi’r llethr creigiog at lan Llyn Manod, heb orfod cerdded lawr at Lyn Dŵr Oer. Yn ôl y disgwyl, mae mwy o bobol ar lan y llyn yma, ond er imi dreulio llawer diwrnod yn sgota fan hyn hefyd, does gen’ i ddim amser i din-droi, a dwi’n dilyn y llwybr ar fy mhen i lawr at furddun Bryn Eithin, ymlaen i Gae Clyd, ac yn ôl adra’ i’r Blaenau.
Hyfryd oedd cael ‘mynd yn ôl i’r mannau dymunol’ a chanfod llefydd newydd difyr hefyd. Diwrnod i’w gofio yn wir.

--------------

(Benthycwyd y bennawd o Ddarlith Flynyddol Llyfrgell Y Blaenau, Moses J. Jones, 1988).

Craig Nyth y Gigfran

Un o drysorau silffoedd llyfrau'n tŷ ni ydi 'Hanes Plwyf Ffestiniog o'r Cyfnod Boreuaf' gan G.J.Williams, yn enwedig am bod y mapiau atodol gennym ni hefyd. Mae'r rhain yn brin fel lili'r Wyddfa, ac yn eu mysg mae darlun mynyddoedd y plwyf. Roedd ein copi ni braidd yn doredig yn anffodus, ond yn waeth na hynny, roedd un cornel -ardal Yr Allt Fawr, Nyth y Gigfran, Iwerddon, ac ati, ar goll! 

Yn rhifyn Ebrill Llafar Bro (papur misol cylch Stiniog) , mi rois gais am sgan o'r darn coll a diolch nifer o garedigion y papur- mae fy nghopi yn gyflawn eto. 

Yr hyn sy'n syndod –ac yn dipyn o siom i mi- ydi sylwi nad yw'r darn oedd ar goll yn enwi Craig Nyth y Gigfran, a hitha mor amlwg i drigolion y Blaenau.

Am wyth munud wedi saith, yn wythnos olaf Ebrill, ar ôl diwrnod chwilboeth arall yn yr ardd, mae'r tymheredd yn gostwng wrth i'r haul suddo'n araf i Gwmorthin, dros ysgwydd garw Craig Nyth y Gigfran. Am yr wythnosau nesa, mi fydd y machlud yn symud dow-dow ar hyd y gorwel tua chraig gron Carreg Flaenllym, cyn troi'n ei ôl wedi diwrnod hira'r flwyddyn, i dynnu'r hydref amdanom eto.
 

Aros mae'r mynyddau mawr meddan' nhw, ac mae Nyth y Gigfran wedi bod yn gefndir sefydlog i mi ers plentyndod -pan oedd ei lethrau'n ffurfio terfyn gorllewinol fy myd. Wedi bod wrth fy nghefn ym mhob annibyniaeth barn. Dim y mwyaf trawiadol o greigiau Stiniog efallai, ac yn sicr dipyn is ei huchder na’r Moelwynion. Eto’i gyd mae rhywbeth amdani. Dwi wedi treulio oriau maith yn syllu ar ffurf a lliw y mynydd yma; ar ddylanwad natur ac ôl llaw dyn. Myfyrio, pan yn hogyn yn yr ardd gefn yn Jonsdryd, pa mor braf fyddai ffrwydro’r copa i gael mwy o haul gyda’r hwyr, heb sylwi bryd hynny bod yr Allt Fawr y tu ôl iddi yn uwch eto! Rhyfeddu o weld pobol yn ymddangos o geg lefal yng ngwynab y graig, wedi eu tywys yno gan weithwyr y Gloddfa Ganol trwy grombil y mynydd. A chofio meddwl fod y ceiliog gog yn medru taflu ei lais ailadroddus bob cam o lethrau serth y graig i’r ardd honno. Wrth gwrs, roedd y gog dipyn nes na hynny, yn y tir rhwng Fron Fawr a Dorfil. Dyma lle adeiladwyd tai Trem y Bwlch wedyn gan roi diwedd ar ein trem neu’n golygfa ni!
 

Cyn yr adeiladu digywilydd, byddwn yn craffu tua’r Moelwynion o ffenast y llofft a phendroni'n hir. Synfyfyrio ai Moelwyn Mawr oedd enw’r mynydd hwnnw i bobol Croesor hefyd? Mwy o fwydro nag athronyddu, rhaid cyfaddef, ond, os oedd pobl o wahanol ddyffrynoedd yn galw'r un enw ar y mynyddoedd rhyngddynt: Sut?! Ac ers pryd? Fyth ers y dyddiau diniwed yna, mae map wedi dal ryw gyfaredd rhyfeddol i mi. Ymgolli yn yr hen enwau; darnau hudolus o gof gwerin. Pob carreg, nant, a ffridd wedi golygu rhywbeth i rywun ryw dro.
 

Dwi'n darllen nôl a 'mlaen rhwng dau lyfr ar hyn o bryd: 'The Hills of Wales' Jim Perrin, a 'Bylchau' Ioan Bowen Rees, dau awdur all ddod a thirlun mynyddig yn fyw iawn efo’u sgwennu ffraeth, ac maen nhw’n rhoi hiraeth mawr i mi am gael crwydro'r ucheldir eto. 

A finna ddeugain mlynedd yn hŷn, cyfnod sy'n dalp da o fywyd meidrolyn ond yn ddim mwy na rhithyn o drwch blewyn yn oed Nyth y Gigfran, dwi'n gweld y Graig o’r ardd yma hefyd, ac yn mwynhau gwylio'r llethrau yn newid yn ddyddiol. Lliwiau tân yn haul isel y bore. Newid ar ddiwedd dydd wedyn, o lwydolau'r gwyll, a glas y cyfnos, cyn toddi i ddüwch y nos.
 

Yma, ar ôl diwrnod braf o blannu tatws, hau ffa, a chwynnu, caf eistedd efo diod bach, yn gwylio'r cysgodion yn tyfu'n hirach ar draws ein paradwys bach. Mae’r titws wedi arafu eu teithiau ‘nôl a ‘mlaen i’r blwch nythu ar y cwt, a’r ceiliog mwyalchen yn canu ei anthem hyfryd nosweithiol o’r helygen. Cyn t'wllu mae'r haul yn rhoi un ffarwél olaf trwy yrru pelydrau ar i fyny, o du ôl i ysgwydd chwith Nyth y Gigfran a thros Geseiliau'r Moelwyn; golygfa arall sydd wedi aros efo fi ers plentyndod. Daw eto haul ar fryn ydi dywediad mwyaf cyffredin y Cymry yn ystod y Gofid Mawr; dyma edrych ymlaen at haf o nosweithiau hwyr, braf, yn gwylio’r haul ar fryn annwyl iawn.
-------------------

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2020  Llafar Bro.

Llygad Newydd

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn Llafar Bro, papur misol cylch Stiniog, Ebrill 2020

Ar ôl paldaruo am flynyddoedd am ddianc i Enlli ar fy mhen fy hun, efo dim byd ond llyfrau a hen sét radio, er mwyn cael llonydd i ddarllen a gwrando, mae’r cyfyngu ar symudiadau pawb rwan yn rhoi rhyw fath o gyfle i wneud hynny adra.

Roedd “darllen mwy” ar y rhestr o addunedau gen i eto eleni. Dyma’r tro cynta’ -dwi’n meddwl- imi fedru gwireddu addewid dydd calan. Er, mae’n ddigon buan i mi fethu eto...
Yn ystod Mawrth, mi fues i’n darllen llyfrau hen a newydd, a gwrando mwy ar y radio er mwyn osgoi newyddion drwg y teledu. Dwi ddim yn adolygydd o bell ffordd, ond dyma wib-drafod ambell beth oedd o ddiddordeb.

 

Anaml fydda’ i’n troi at ffuglen, ond mi ges i fy nhemtio gan nofel Llwyd Owen, ‘Iaith y Nefoedd’ (Y Lolfa 2019) am iddo gydweithio efo grŵp Yr Ods, oedd yn rhyddhau albwm o ganeuon am yr un stori, yr un pryd. Stori apocalyptaidd lle mae’r Cymry Cymraeg yn gorfod cuddio’u hunaniaeth ddegawd ar ôl ‘Y Bleidlais’ yn 2016; a stori iasol am gymdeithas yn mynd i’r gwellt, a bwyd yn prinhau... brexit a corona yn canu cloch? Peidiwch a son! Syniad ardderchog am stori, ac mi ddarllenais yn frwdfrydig ac awchu iddi fod yn nofel fwy swmpus, er mwyn llenwi ambell ofod yn y manylion. Ta waeth, mae’n nofel sy’n werth ei darllen. Ewch i’r llyfrgell neu i Siop yr Hen Bost i chwilio am gopi.

Mi fydd y rhai sy’n fy nabod yn synnu i glywed fod Iaith y Nefoedd wedi gwneud i mi droi at y Beibl! Ond dim ond i edrych be oedd Lefiticws yn ddweud am fwyta pryfed, am fod cymeriadau’r nofel yn trafod hynny, a’r naturiaethwr ynof fi yn pendroni pa fath o bryfed sydd yna efo dim ond pedair coes? Dwi dal ddim callach!

Mi es yn ôl i ail-ddarllen hen lyfr ail-law sydd acw wedyn, ar ôl sgwrs efo cyfaill lle cyfeiriodd o at gastiau Moi Plas yn Y Rhedegydd yn y 1950au cynnar. Bu’r golygydd, John Ellis Williams a Moi yn sgwennu bob math o straeon ffug yng ngholofnau’r papur wythnosol am bentref dychmygol Llanfrangoch, er mawr dryswch i’r darllenwyr! Un o nifer o hanesion hynod yn llyfr ‘Moi Plas’ gan JE (Dryw 1969), “Llyfr gan gyfaill am gyfaill” yn ôl Merêd yn y rhagair. Difyr iawn; llyfr i godi gwên yn sicr.

Roeddwn yn mynd ‘nôl-a-mlaen at lyfr Saesneg trwy’r mis, sef ‘Ladders to Heaven’ (Mike Shanahan, Unbound 2018). Llyfr am ‘hanes cyfrinachol coed ffigys’; llyfr sy’n hawdd iawn i’w ddarllen, yn llawn ffeithiau rhyfeddol am gyd-berthynas anhygoel pob coeden ffigys efo cacynen fach, a rôl allweddol y ffigysen yng ngwe fwyd cannoedd o adar ac anifeiliaid mewn coedwigoedd trofannol, a’i lle hi yn nhraddodiadau a diwylliant pobloedd y byd, ac yn fwy diweddar ei phwysigrwydd yn ystod rhyfel annibyniaeth Kenya, ac fel ffynhonell fwyd hyd heddiw. Wedi mwynhau hwn yn arw. Ges i fodd i fyw hefyd yn gwylio rhaglen ddogfen ar yr un testun. Os ydych yn chwilio am dri chwarter awr o ryfeddod a ffotograffiaeth wych, chwiliwch ar you-tube am ‘The Queen of Trees’ (2005).

Mae’r radio wedi cynnig nifer o raglenni da yn ddiweddar hefyd, a chyfres newydd Radio Cymru Dros Ginio wedi plesio’n arw (cyn i’r feirws gymryd monopoli ar y trafodaethau).Yn nyddiau ola’r mis, daeth rhaglen wych Jazz gyda Tomos Williams yn ei hôl, ac mae’r cyfweliadau ar Recordiau Rhys Mwyn, ac Awr Werin Lisa Gwilym yn werth eu clywed bob tro.

Trwy ddamwain y dois i ar draws cyfraniadau’r awdur Jon Gower i gyfres The Essay ar Radio 3 yn hwyr un noson, a dilyn wedyn ar Ap Sounds y BBC. Cyfres am ystyr ein mynyddoedd i bobl Cymru. Yn ei iaith huawdl ffraeth, mae ei ddisgrifiad yn cymharu symudiadau bronwen y dŵr i ddefod cicio Dan Biggar yn glasur! Cyfres hyfryd o ysgrifau teyrnged i dirlun, chwedlau a phobl ein cenedl. Efo dim ond un o’r pum pennod yn y gogledd, byddai’n dda cael ail gyfres yn rhoi sylw i’r Moelwynion a’r Rhinogydd.

Cyfeiriodd Gower yn un o’r rhaglenni at gerdd gan Waldo Williams.

“Dyma’r mynyddoedd. Ni fedr ond un iaith eu codi
A’u rhoi yn eu rhyddid yn erbyn wybren can.”

Dyna esgus felly –ar Ddiwrnod Barddoniaeth y Byd, ar Ebrill y 21ain- i droi at hen gopi carpiog o ‘Dail Pren’ (Aberystwyth 1957). Mae yna gwpledi a llinellau gan Waldo sy’n berlau. Rhai sy’n adnabyddus iawn, ac yn cael eu dyfynnu’n aml, ond er gwneud fy ngorau glas, dwi’n ei chael hi’n anodd mwynhau unrhyw un o’i gerddi o’i dechrau drwyddi mae gen’ i ofn. Nid y fi sydd wedi bodio’r gyfrol yn dwll; fel’na brynis i hi am bunt o’r Hen Bost, ac heb roi fawr o sylw iddi hi ers blynyddoedd.