Glöynnod Gwych y Gogarth

Braidd yn annisgwyl oedd cael fy hun ar y Gogarth ar ôl cychwyn am Gyffordd Llandudno i nôl un o’r genod o’r trên. Bu’n crwydro’r cyfandir yn ddi-drafferth ers mis ond roedd trafferthion ar reilffyrdd yr ynysoedd yma yn golygu fod cryn oriau nes y byddai’n cyrraedd, felly be gwell i ladd amser na mynd am dro!

Bu’n flynyddoedd ers i mi fod yng Ngerddi Haulfre, ond mae’n deg dweud nad ydyn nhw’n edrych cystal y dyddiau yma, a’r rhan fwyaf o’r terasau hanesyddol heb gael unrhyw ofal garddwr ers tro. Yn ôl yr arwydd wrth y fynedfa, Lloyd George agorodd y gerddi yma pan brynwyd nhw ar gyfer pobl Llandudno ym 1929 ac mi fues i’n pendroni tybed oes gan y trigolion gynlluniau i adfer rhywfaint ar yr hen ogoniant i ddathlu canrif ymhen pedair blynedd? 

Boed felly neu beidio, ymlaen a fi dow-dow ar i fyny trwy’r coed. Dilyn fy nhrwyn nes dod allan i’r tir agored a phen y llwybr igam-ogam o Benmorfa. I’r rhai sy’n dringo’r llwybr serth hwn o’r traeth, mae’r fainc bren yn fan hyn yn fendith dwi’n siwr, a ‘dw innau’n gwerthfawrogi cyfle i eistedd yn llygad yr haul, a mwynhau’r olygfa wych dros aber Afon Conwy a draw at Ynys Môn. 

O fanno, mae rhwydwaith o lwybrau troed ar lethrau Pen y Ffridd. Mae modd mynd at Ffynnon Gogarth, a Ffynnon Llygaid ar Lwybr y Mynach, ond dwi’n troi i ddringo’r creigiau, gan oedi i dynnu lluniau rhai o blanhigion y calchfaen. Teim gwyllt (wild thyme), y grogedau (dropwort), a’r cor-rosyn cyffredin (common rock-rose), tra bod brain coesgoch (chough) yn chwibanu uwch ben wrth hwylio ar y gwynt.

Lle gwych ydi’r Gogarth am löynnod byw hefyd, a’r llethrau sy’n wynebu’r de yn arbennig o gyfoethog. Mae rhai o’r pili palas sydd yma yn is-rywogaeth prin, wedi addasu i amodau’r glaswelltir calchog, i gymharu efo’u cefndryd mwy cyffredin ar diroedd asidig y rhan fwyaf o’r gogledd. Mae’r glesyn serennog (silver-studded blue) yn gwibio o flodyn i flodyn o nghwmpas i, rhai yn ymrafael a’u gilydd wrth baru, a’u lliw glas yn hardd i’w ryfeddu. Yn llai eu maint na’r glesyn serennog sydd i’w weld ar safleoedd eraill, a dim ond pan maen nhw’n glanio mae’n bosib gweld y smotiau glas nodweddiadol o dan eu hadennydd. Un arall sy’n fwy mewn mannau eraill ydi’r gweirlöyn llwyd (grayling), sydd -mae’n rhaid cyfaddef- tipyn llai trawiadol ei liwiau na’r gleision, ond yn werth ei weld serch hynny, gan fod eu niferoedd wedi dirywio’n ddychrynllyd, fel llawer un arall yn anffodus.

Er bod glöynnod byw yn enwocach am eu lliwiau, gwyfyn -moth- gododd y cynnwrf mwyaf: Efo’i liw gwyrdd metalig yn pefrio yn yr haul, lwc pur oedd iddo lanio ar fy esgid, ac roedd yn ddigon bonheddig i oedi’n hir i mi dynnu nifer o luniau. Un o’r ‘coedwyr’ oedd o, y coediwr bach efallai (cistus forester moth), efo’r cor-rosyn, bwyd ei lindys, mor doreithiog yno. Gwaetha’r modd, doedd dim un o’r lluniau yn dda iawn; ond ta waeth am hynny, roeddwn wedi gwirioni i’w weld!

Roeddwn rhwng dau feddwl ymweld â Gwarchodfa Natur Genedlaethol Maes y Facrell, ond ymlaen a fi am y copa dros grib Chwarel Esgob, gan addo dod ‘nôl i fanno eto. Ac o brysurdeb y copa, ar fy mhen i lawr i Bant yr Eglwys i blethu trwy’r fynwent yn bysnesu ar y cerrig beddi; a chael 5 munud o gysgod o’r haul yn Eglwys Sant Tudno. O giât yr eglwys dwi’n dilyn y llwybr cyhoeddus lle mae terfynnau caeau fferm Penmynydd Isa yn llawn o flodau ysgawen (elder) a’r aer yn dew o’u persawr melys hyfryd.

Wrth ddod i fynydd Gorsedd Uchaf mae’r cynefin yn fwy o rostir, efo grug ac eithin, nes cyrraedd Pen y Bwlch, ac ar ôl edmygu’r olygfa dros Rhiwledyn ar hyd arfordir y gogledd am ennyd, anelu am i lawr heibio’r llethr sgïo, i Erddi’r Fach. Dyma ardd gyhoeddus sydd yn mwynhau gwell sylw a chynhaliaeth na man cychwyn y daith, ac yn lecyn braf iawn i ddiogi ar faen llog cylch yr orsedd, a chôr o nicos (goldfinch) yn cyd-ganu yn y coed palmwydd nad drwg o beth ydi gorfod lladd amser yn annisgwyl weithiau!

Os oes gennych ddiddordeb, mae Siôn Dafis, warden Parc Gwledig y Gogarth, yn arwain cyfres o weithgareddau, gan gynnwys chwilio am wyfynnod prin am 1 ddydd Sadwrn yma; hyfforddiant monitro glöynnod yng Ngorffennaf, a thaith chwilod yn Awst. Chwiliwch am ‘Creaduriaid Cudd y Creuddyn’ ar y we am fanylion.

Cofiwch y medrwch gyfrannu at arolwg blynyddol gwerthfawr iawn ‘Cyfrifiad Mawr y Glöynnod’ rhwng 18fed Gorffennaf a’r 10fed Awst. Fedr o ddim bod yn haws: lawrlwytho siart adnabod o wefan Big Butterfly Count; dewis lleoliad; gwylio a chyfri am chwarter awr a chofnodi’r canlyniadau ar y wefan neu ap arbennig. 
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yng ngholofn Cynefin Yr Herald Cymraeg (Daily Post), 26 Mehefin 2025

Fel mae'n digwydd... yn anffodus, hon oedd fy erthygl olaf i'r Herald. Dwi'n egluro pam yn y post nesa, CYNEFIN GAZA. Diolch i bawb am ddarllen ac ymateb dros y ddwy flynedd a hanner ddwytha'. Rydw i wir wedi mwynhau!

 

Cerrig Calch a Cherrig Duon

Mae’n talu weithiau i fod yn anghymdeithasol, a mynd allan o’ch ffordd i chwilio am lefydd distaw er mwyn osgoi’r dorf. Dwi’n sicr yn berson y Rhinogydd yn hytrach na’r Wyddfa; Cwm Teigl yn hytrach na Chwm Idwal; a gwell gen i Fetws Garmon na stryd fawr Betws y Coed ar unrhyw adeg o’r flwyddyn!

Hawdd ydi mynd i rigol o grwydro’r un llefydd am eu bod yn gyfleus ac yn gyfarwydd. Pen y Gogarth er enghraifft: lle arbennig iawn i grwydro os nad ydych am ymuno â gweddill y teulu yn stryd fawr Llandudno. Gwir bod modd canfod llecynnau distaw ar y llethrau, a’r rheiny’n ardaloedd cyfoethog eu blodau gwyllt yn aml iawn -fel Gwarchodfa Maes y Facrell- ond eto’i gyd, fyddwch chi ddim yn hir cyn gorfod rhannu’r lle efo tyrfa o bobol eraill, a chŵn a sbwriel. 

Nid felly frawd bach y Gogarth, ar ben arall traeth hir prysur Llandudno, sef Rhiwledyn neu Drwyn y Fuwch.

Llandudno a Phen y Gogarth, o ben Rhiwledyn. Llun PW

‘Does dim parcio hwylus yma, ac mae’r llwybrau’n serth mewn ambell le, ond mae’n werth gwneud yr ymdrech yn y gwanwyn a’r haf cynnar, er mwyn cael mwynhau’r wledd o flodau gwylltion yno. Calchfaen ydi’r graig yma, fel Pen y Gogarth (a Bryn Pydew y soniais amdano ym mis Mawrth) ac ar ddiwedd Mai pryd oeddwn i yn Rhiwledyn, roedd miloedd o flodau melyn gwych y cor-rosyn cyffredin yn britho’r glaswelltir, teim gwyllt yn glustogau porffor fan hyn fan draw, a thrionglau pinc hardd y tegeirian bera mewn ambell le yn goron ar y cwbl. 

Cor-rosyn cyffredin, Rhiwledyn. Llun PW

Yn hedfan o flodyn i flodyn oedd gweirloynod bach y waun, glöyn byw sy’n hawdd ei adnabod, yn wahanol i’r glöyn glas oedd yn gwibio’n brysur a chyflym yn-ôl-ac-ymlaen, gan fethu’n glir a phenderfynu ar ba flodyn i lanio, fel plentyn ar fore’i benblwydd yn methu dewis pa anrheg i’w agor gyntaf. Er dilyn y glöyn efo’r camera ar y llethrau am gyfnod, wnaeth o ddim aros yn ddigon hir i mi fedru tynnu ei lun na’i adnabod; efallai ei bod yn rhy gynnar i’r glesyn serennog prin, bydd rhaid dychwelyd felly!

Mae sêr ar gyrion y Berwyn hefyd wrth imi fynd ar ddechrau Mehefin i ddilyn Afon Cwm yr Aethnen i’w tharddiad, dafliad carreg o gopa Pen y Cerrig Duon. Mae llethrau dwyreiniol y cwm diarffordd yma dan orchudd trwchus o goed conwydd masnachol, ond ar ochr orllewinol y nant fach mae ffridd agored serth a hyfryd. Roedd blodau’r coed criafol a’r drain gwynion yn sioe odidog dan awyr las, a’r cwm bron fel petai’n crynu gan sŵn yr holl wenyn a chacwn oedd wrth eu gwaith yn hela paill a neithdar.
Mewn pant gwlyb, cysgodol mae carped o flodau hyfryd y tormaen serennog: pump o betalau claer-wyn efo dau smotyn melyn ar bob un, a phump o’r deg brigeryn (stamen) yn daclus amlwg rhwng pob petal gan roi gwedd drawiadol iawn o edrych yn fanwl. 

 

Tormaen serennog, Cwm yr Aethnen. Llun PW

Wrth ddringo’n uwch, mae’r grug yn t’wchu ac yno mi ges i gwmni seren y dydd- cacynen y llus. Dyma wenynen sy’n arbenigo ar y cynefinoedd mynyddig ac efo mwy na hanner ei abdomen yn goch, mae’n werth ei gweld bob tro.

O Flaen Cwm yr Aethnen, lle mae’r dŵr yn codi o’r ddaear trwy drwch o figwyn a cherrig llaid tywyll, mae’n werth oedi i edrych yn ôl i lawr y cwm a mwynhau’r olygfa. Dyffryn lle welais i neb arall trwy’r pnawn, ac er edmygu coed amrywiol, gan gynnwys ambell i fedwen trawiadol o hen, syndod a siom oedd sylweddoli nad oedd yr un aethnen ar gyfyl y lle. Mae eu lliaws o ddail yn dawnsio yn y gwynt yn medru eich dal mewn syn-fyfyrdod braf am hir iawn. 

Oni bai fod ystyr arall i enw’r cwm (mae enwau llefydd wedi’r cwbl yn faes hynod ddifyr a dyrys yn aml) mae’n siwr bod y coed aspen wedi tyfu yma yn y gorffennol pan enwyd y lle. Pwy a ŵyr fydden nhw’n tyfu yma eto yn y dyfodol, ar ôl i’r sbriws gael eu cynaeafu efallai? Mi fydd yn sicr yn werth dychwelyd dro ar ôl tro i fan hyn hefyd.

- - - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yng ngholofn Byd Natur Yr Herald Cymraeg (Daily Post) 15fed Mehefin 2023 dan y bennawd 'Osgoi'r torfeydd'.

 

cor-rosyn cyffredin    common rock-rose
teim gwyllt        wild thyme
tegeirian bera        pyramidal orchid
gweirloyn bach y waun    small heath butterfly
glesyn serennog    silver studded blue butterfly
criafolen        rowan
draenen wen         hawthorn
tormaen serennog    starry saxifrage
grug            heather
cacynen y llus        bilberry bumblebee
bedwen        birch
aethnen        aspen

Calchfaen Bryn Pydew

Mae’r tywydd bob tro’n well yn Llandudno a Phenrhyn y Creuddyn nag ydi o adra yn yr ucheldir dri-chwarter awr i lawr yr A470, ac wrth barcio ger mynedfa gwarchodfa Bryn Pydew mae’r drain duon eisoes yn blodeuo ganol y mis bach.

Tu draw i’r giât mae’n fyd cwbl wahanol hefyd. Yn fy milltir sgwâr, mae asgwrn y graig sy’n freichled i dref Stiniog (i arall-eirio’r bardd Gwyn Thomas) yn folcanig a chaled a’r pridd yn sur a di-faeth. Ar y cyfan mae’r botaneg yn anniddorol yno. Ym Mryn Pydew ar y llaw arall, ar y garreg galch, mae’r planhigion yn amrywiol iawn a llawer ohonyn nhw’n ddiarth iawn i mi.

A dwi yn fy elfen yn chwilota a thynnu lluniau, wrth i’r haul g’nesu ‘nghefn ar ddiwrnod i’r brenin. Yn wybebu’r ymwelydd ar ddechrau llwybrau’r safle mae llwyni meryw (juniper) a chrafanc yr arth ddrewllyd (stinking hellebore) fan hyn-fan draw.  Wedyn daw’r coed yw (yew) a rhedyn tafod yr hydd (hart’s tongue) yn eu cysgod. Y cwbl, a mwy wedyn, yn blanhigion sy’n ffynnu mewn pridd calchog.

Palmentydd calch ydi prif atyniad y safle i mi, a’i gasgliad arbennig o blanhigion, er bod canol Chwefror wrth reswm yn rhy fuan i weld gwir gyfoeth y lle. Dyma gynefin prin iawn yng Nghymru, lle mae calchfaen yn brigo i’r wyneb, a miloedd o flynyddoedd o law -yn enwedig y glaw asid ers y chwyldro diwydiannol- wedi ei dreulio a’i erydu i greu cyfuniad o holltau, tyllau, a blociau yn batrwm cymleth di-drefn o graig a gofod, a phlanhigion yn brwydro am le mewn pridd tenau rhwng y cerrig.

Ymweliad â Pharc Cenedlaethol Bhoirne (y Burren) yng ngorllewin Iwerddon wyth mlynedd yn ôl oedd y tro dwytha i mi fwynhau rhyfeddodau palmentydd calch a gallwn fod wedi treulio wythnos gyfan yn gwerthfawrogi’r tegeiriannau a blodau gwyllt anghyfarwydd, a glöynod byw, gwenyn a phryfetach y lle hudol hwnnw. Dwi’n cywilyddio braidd fy mod i wedi anwybyddu’r cynefin yma adra yng Nghymru, ond mi af eto i Fryn Pydew yn y gwanwyn a’r haf eleni, er mwyn gwylio’r graig a’r glaswelltir calchog yn dod yn fyw efo bywyd a lliw.

O gymharu efo ehangder mawr palmentydd Swydd Clare, bychan iawn ydi maint y cynefin ym Mryn Pydew, ac mae llawer o dystiolaeth yma o’r gwaith parhaol sydd ei angen i’w warchod rhag crebachu ymhellach. Bu chwarel yma ryw dro, ond daeth cloddio’r gorffennol i ben; rhywbeth arall sy’n bygwth erbyn heddiw. Yma ac acw mi welwch olion torri coed a chlirio prysgwydd er mwyn datgelu mwy o’r graig ac agor y glaswelltir. Ardaloedd a gollwyd dan dyfiant trwchus oherwydd diffyg pori: mae bob man heblaw’r mynyddoedd uchaf yn ysu i droi’n goedwig petai ond yn cael hanner cyfle. Da o beth mewn rhai amgylchiadau, ond nid ymhob un!

Mae rheoli coed cynhenid fel y gollen a’r onnen yn un peth, ond mae yma elyn didrugaredd arall i gyfoeth y safle hefyd, sef planhigion anfrodol, sy’n lledaenu i bob twll a chornel gan arwain at ddirywiad ym maint ac ansawdd y cynefinoedd prinach yr ydym yn eu gwerthfawrogi. Planhigion fel y derw bythwyrdd (holly oak), a’r cotoneaster a’i frigau’n ymestyn fel esgyrn pysgod noeth yr adeg hyn o’r flwyddyn, eu hâd wedi’u gwasgaru o erddi’r cyffiniau gan adar. Braf oedd gweld olion rheoli ar y rhain hefyd wrth grwydro llwybrau’r ardal.

Mae titw penddu’n (coal tit) canu nerth ei ben am gymar wrth i mi adael y safle, ac wrth ochr y ffordd dafliad carreg i ffwrdd, mae’r haul a blodau llachar melyn mahonia -llwyn gardd arall- wedi denu brenhines cacynen gynffon lwydfelyn (buff-tailed bumblebee) allan yn gynnar. 

Arwydd nid yn unig o hin fwynach yr iseldir o’i gymharu ag adra, ond hefyd o’r newid hinsawdd sy’n bygwth mwy na dim ond cynefinoedd lleol. Mae’r gacynen hon, yn ne Prydain o leiaf, yn parhau’n effro a gweithgar trwy’r gaeaf erbyn hyn. Gwnawn y pethau bychain ar Ddydd Gŵyl Dewi, ond rhaid hefyd wrth ymdrech sylweddol a hir-dymor i warchod ein byd.
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn Yr Herald Cymraeg ar Ddydd Gŵyl Dewi 2023 (dan y bennawd 'Bywyd Tir Calchog')