Yma o Hyd

Er gwaethaf pawb a phopeth

Ry'n ni yma o hyd...

Unwaith eto ges i drafferth i gadw'r dagrau rhag llifo. Roedd Lleucu a finna yn teithio efo Nanci a Norberto trwy dirlun hollol ddiarth -rhostir diffaith y meseta- filoedd o filltiroedd o Gymru, a'r pedwar ohonom yn bloeddio canu anthem Dafydd Iwan efo stereo y car! Mae eiliadau fel'na yn aros efo chdi am byth; atgof i'w drysori go iawn.

Yn wir, roedd y diwrnod cyfa' yn gofiadwy iawn yng nghwmni dau o gymwynaswyr y Gymraeg yn Rawson.

 

Nanci, Lleucu, fi, a Norberto. Puerto Pirámides

Uchafbwynt y diwrnod, heb os oedd cael gwylio morfilod y de yn y culfor newydd, Golfo Nuevo. Yn y gwanwyn mae'r morfilod beinw yn mudo i'r culfor cysgodol yma i roi genedigaeth, ac mae modd ymuno â thaith cwch o Puerto Pirámides ar Benrhyn Valdés. Ardal naturiol warchodedig ydi hon, lle mae'n rhaid cael trwydded mynedfa, a lle mae gweithgareddau ymwelwyr yn cael eu rheoli'n fanwl; rhywbeth fyddai o fudd mawr mewn ambell warchodfa natur yng Nghymru!

Morfilod y de; mam a'i babi.

Enw od sydd gan y morfilod yma yn Saesneg: southern right whale - a morfil cywir y de ydi'r awgrym yn Gymraeg, ond chwithig ydi o braidd yn'de? Mi wnaiff morfil y de am rwan- ond roedd yn fraint anhygoel cael bod mor agos at rai o greaduriaid mwyaf y ddaear. Anifeiliaid y mae dynol ryw wedi gwneud ei orau glas i'w difa, ond mae nhwytha' yma o hyd, diolch i'r drefn.

Mae canolfan ymwelwyr ddifyr iawn ar wddw'r penrhyn -Istmo Carlos Ameghino- am fywyd gwyllt a daeareg y warchodfa, ac mi fedrwn i wedi treulio oriau yno, ond roedd Porth Madryn yn galw.

Porth Madryn. Cofeb y Cymry; baner Y Wladfa yn Amgueddfa'r Glanio; Cofeb y Tehuelche, y pobl fu'n masnachu efo'r Cymry a'u cynorthwyo i oroesi ar baith sych. Be fyswn i'n roi i gael mynd nôl i wylio'r mabolgampau -"olympics Patagonia"- rhwng y brodorion a'r Cymry cynnar ym Mhorth Madryn..!

 

Anodd coelio bod Cymry'r Mimosa wedi gorfod byw dros dro yn ogofâu Punta Cuevas, ond mae angen dychymyg i weld sut le oedd yno cyn i'r cytiau pren ddiflannu, ac mae'r safle wedi erydu'n arw ers 1865. Mae'n pigo'r cydwybod am aberth y fintai gynta, a'r angerdd oedd ganddyn nhw am eu hiaith a'u diwylliant a'u gyrrodd i freuddwydio am Wladfa newydd. 

Wedi treulio orig ddifyr yn Amgueddfa'r Glanio a sgwrsio efo'r swyddog ifanc brwdfrydig yno (roedd o wedi dysgu'r Gymraeg er nad oedd ganddo unrhyw gysylltiad teuluol), a chrwydro'r arfordir hanesyddol, mae te bach Cymreig a chroeso cynnes yn ein disgwyl yng Nghanolfan Gymraeg Porth Madryn yn Casa Toschke. Hyfryd clywed am y gwersi Cymraeg a dawnsio gwerin yno, ac am eu cynlluniau uchelgeisiol. Dwi'n diawlio na fydda'i yma o hyd pan fydden nhw'n cynnal eu 'Gŵyl Cwrw Da' cyntaf!

Tua 70 milltir i'r de o Rawson mae yna warchodfa bengwiniaid yn Punta Tombo, ond bydd rhaid i fanno aros i mi groesi'r Iwerydd rywbryd eto. Un pengwin Magellan welais i yn ystod yr wythnos, un ifanc iawn ar draeth Unión.

Uchafbwynt arall o'r wythnos yn Rawson oedd dal cwch o'r porthladd, heibio'r 'fflyd felen' o gychod pysgota ar angor am y diwrnod; a heibio môr-lewod anferth yn torheulo ar y traethau graean neu'n diogi yn y dŵr bas, a'r mulfrain mewn rhes, yn lledu eu hadenydd i'w sychu yng ngwynt y môr. 

Mynd oedden i wylio'r dolffiniaid bach delia'n y byd: y toninas. Bychain ydi dolffiniad commerson, a gellid eu gweld ym moroedd yr Ariannin i lawr at ynysoedd y Malvinas. Y diwrnod hwnnw, mi gawson ni wledd o'u gwylio yn neidio a rasio a phlethu 'mysg eu gilydd, gan ddilyn tonnau blaen ac ôl-donnau'r cwch. Ond roedd yn ddiawch o job i gael llun da!

Er mor bwysig ydi tirlun ac atyniadau a bywyd gwyllt; y pobol ti'n gyfarfod sy'n gwneud taith yn arbennig, ac er mor bell, dwi'n mawr obeithio cael gweld llawer o'r cyfeillion newydd eto. Diolch o galon i Norberto a Nanci a chyfeillion Trerawson am wythnos wych, ac am wneud i mi sylweddoli -ar ôl simsanu braidd am ddyfodol y Gymraeg ym Mhatagonia- ein bod ni wirioneddol yma o hyd!

..............

[Y cerdyn post olaf o'r Ariannin. Ddwy flynedd yn hwyr! PW, Rawson, 2 - 3 Tachwedd 2018]

Mor Fawr Wyt Ti

Yn hollol annisgwyl, mi ffeindis i fy hun yn y capel eto. Capel Berwyn, Rawson y tro hwn.

Rhai o gyfeillion Rawson, Capel Berwyn. Llun Patricia Harris

 

Wrth gwrs 'mod i wedi mynychu priodasau ac angladdau; ambell fedydd, a gwasanaeth nadolig y plant, ond - o bwyso a mesur- mae'n bosib iawn mae dyma'r ail dro yn fy mywyd i mi fynd o 'ngwirfodd  i wasanaeth Sul mewn capel.

Mewn Sbaeneg oedd y gwasanaeth y tro yma, ond rhaid cyfaddef bod rhywbeth syfrdanol am gyd-ganu'r emyn 'Mor fawr wyt ti' mor bell o Gapel Bowydd yn Stiniog!

Does dim angen bod yn grefyddol i fwynhau cân anthemig fel honno -gall fod yn emyn am y Fam Ddaear cymaint ag ydyw am Dduw, yn ôl eich anian- a'r ail bennill yn arbennig yn adlewyrchu'r profiadau anhygoel oeddwn i wedi eu dathlu yn y wlad hardd yma:

Wrth fynd am dro drwy'r glennydd teg a'r dolydd, a gwrando cân yr adar yn y gwŷdd,

A bwrw trem o gopa uchel fynydd, yn sŵn y nant neu falm yr awel rydd.

Braf iawn oedd cael sgwrs wedyn hefyd efo rhai o aelodau Cyfeillion y Diwylliant Cymreig yn Rawson, ac ymuno â nhw am de Cymreig hyfryd iawn yn nhŷ Patricia. 

Mi gawson ni gwmpeini Patricia yn rheolaidd trwy'r wythnos; hi oedd yn trefnu llawer o weithgareddau swyddogol y gefeilldrefi i'm cyd-deithiwr ar ran tref Rawson, ac hebddi hi, fydden ni heb weld hanner yr hyn wnaethon ni. Ar ôl y gwasanaeth yng nghapel Berwyn, tywyswyd ni ganddi hi a gyrrwr rhadlon y cyngor, Angel, i Fiesta Del Rebenque -Gŵyl y Chwip- arddangosfa o grefft trin ceffyl y gauchos a cherddoriaeth a thunnell o gig ar asado.

Yn ystod yr wythnos mi gawson ni daith hanesyddol o dref Rawson, gan gynnwys Puente del Poeta -pont y bardd- y bont gyntaf dros Afon Camwy, wedi'i hadeiladu gan Gutyn Ebrill o Stiniog; ardal amaethyddol Tair Helygen; yr amgueddfa ranbarthol sy'n dathlu hanes y brodorion yn ogystal â'r Cymry; y sgwâr canolog a'i gofebau; murluniau a cherfluniau modern; a mwy. 

Mi gawson ni gyfarfod cynrychiolwyr y gymuned frodorol hefyd, a phrofiad gwefreiddiol i mi oedd ysgwyd llaw a sgwrsio efo un o'r hoelion wyth wrth gael ein tywys o amgylch y senedd ranbarthol. Cerddor ac actor ydi Oscar Payaguala, un o ddisgynyddion y Tehuelche, fu'n ymgyrchu dros hawliau'r brodorion (mae'n canu caneuon fel 'Resistencia Tehuelche' a 'Galeses de la Porfía', y Cymry penderfynol) ac roedd o isio diolch i genedl y Cymry am y berthynas heddychlon a chydweithredol rhyngddynt. Mi oeddwn yn eitha' emosiynol am y peth, oherwydd bryd hynny, roedd nifer o daeogion yn yr hen wlad yn tagu pob dadl am Gymru fel 'coloni' cyntaf -ac olaf- Lloegr, gan fynnu'n ddi-ddeall fod y Cymry hefyd yn euog o orthrymu ym Mhatagonia...

Roedd y croeso a'r cymorth gawson ni trwy'r wythnos gan weithwyr y llyfrgell ar y traeth yn Playa Unión, yn enwedig Meli a Sole yn amhrisiadwy, a chyfeillgarwch Angel y gyrrwr -er nad oedd ganddo air o Gymraeg na Saesneg, a finna'n brin iawn fy Sbaeneg, yn wych hefyd. Mi ges i lawer o hwyl efo fo!

Wythnos prysur ar y cyfan, ond efo digon o amser i ymlacio ar y traeth a darllen yn y llyfrgell a'r caban hefyd.

[Cerdyn post hwyr o'r Ariannin. #12. PW, Rawson, 1 -7 Tachwedd 2018]

Y Cerdyn Post cyntaf

 

Gracias Trerawson

Os oedd lleoliad ein llety yn Y Gaiman yn syndod, bron i safle'r llety 'yn' Rawson dorri 'nghalon!

Disgrifwyd y lle fel caban glan môr yn Playa Unión, ac roedd yn swnio'n berffaith ar gyfer treulio ein hwythnos olaf ym Mhatagonia. Mae Playa Unión ar gyrion Rawson ac yn lle poblogaidd a phrysur yn yr haf; yno hefyd mae un o'r sefydliadau lle bydden ni'n treulio dipyn o amser yn ystod yr wythnos, felly'n gweddu i'r dim. Ond..!

Roedd perchennog y llety wedi ein codi o'r Gaiman i'n cludo ni yno, a buan iawn daeth hi'n amlwg nad ar draeth Unión oedd y llety -ond yn hytrach ar Draeth y Cranc -Playa Congrejales- tua 11km tua'r de ar hyd ffordd raeanog! (meddai'r gnawas ar y ffordd yno: "dwi wedi gorfod ei ddisgrifio yn Playa Unión oherwydd tydi lle mae o ddim ar y mapiau...").  O!

Traeth y cranc lawr ar y dde, a Rawson tua 6-7 milltir dros y gorwel!

Petaech chi yno ym misoedd cynnes y flwyddyn, eisiau dianc oddi-wrth y byd, ac wedi hurio car, mi fyddai'n leoliad hyfryd dwi'n siwr! Ar y llaw arall, os nad oes gennych gar; neu os ydych yn mynnu cael un neu fwy o'r canlynol mewn llety gwyliau: ffenestri cyfa', drws sy'n cloi, derbyniad ffôn neu wi-ffi... cadwch yn glir o'r twll lle!

Ta waeth. Penllanw ein taith ym Mhatagonia oedd gefeilldref Blaenau Ffestiniog. Ar ôl y cyfnod enwog yn ogofau Porth Madryn yn 1865, mi deithiodd y Cymry dros y meseta i sefydlu eu tref cyntaf -Trerawson- ar lan Afon Camwy. Ymysg teithwyr y fintai gyntaf ar y Mimosa oedd pedwar oedolyn a 3 phlentyn o Stiniog, John Moelwyn Roberts, James Berry Rhys, a John a Mary Roberts a'u plant. Dilynodd llawer mwy yn y degawdau wedyn, ac mae'r berthynas wedi closio eto ers pum mlynedd.

Fel rhan o ddathliadau canrif a hanner y glanio, yn 2015, gefeillwyd y Blaenau a Rawson, ac ers hynny, mae cyngor tref blaengar Stiniog wedi buddsoddi yn flynyddol yn y berthynas trwy roi arian i berson ifanc* o'r ardal deithio i'r Ariannin i feithrin cysylltiadau. 

Traeth hir, hyfryd Playa Unión

Mi ddywedais i rywbeth tebyg am Bariloche, ond fel Stiniog, mae'n ymddangos bod llawer o bobol yn edrych lawr eu trwynau ar Rawson, ac yn barod eu rhagfarn am brifddinas rhanbarth Chubut. Bu llawer o adeiladu yno ers y 1970au, ac mae'n wir bod llawer o adeiladau concrid wedi eu gadael ar eu hanner a golwg digon blêr a thlawd ar ambell ardal. Mae'n ymddangos bod y Cymry sy'n teithio i'r Wladfa yn y cyfnod modern yn osgoi Rawson ar y cyfan, ac yn sicr tydi'r lle ddim yn cael sylw teilwng yng Nghymru.

Mae'r dref yn llai Cymreig na'r Gaiman a Threfelin, heb os, ond dyma lle cawsom ni'r croeso cynhesaf trwy'r mis, ac mi fyswn yn mynd yn ôl yno eto ar amrantiad. Mi gawsom ni wahoddiadau i asados, i sioe gauchos, te bach Cymreig, ac am swper i gartrefi cyfeillion. Pobol Rawson ddaeth i'n hachub ni o'r twll ar draeth y cranc a chanfod caban gwych i ni ar safle gwersylla, ac mi fu pobol Rawson yn hael iawn efo ni trwy'r wythnos gan roi coron ar fis anhygoel yn yr Ariannin!

Muchas gracias amigos de la cultura Galesa en Rawson!

 

Caban braf yn Parque Rawson, ar lan Afon Camwy

[Cerdyn post hwyr o'r Ariannin. #11. PW 30-31 Hydref 2018]

------------------------------

 

*Diolch anferthol hefyd i Lleucu, enillydd Ysgoloriaeth Rawson Cyngor Tref Ffestiniog yn 2018 am ganiatâu i mi wireddu breuddwyd a chyd-deithio efo hi. Bu'r gr'adures yn amyneddgar iawn o'i thad chwarae teg!