Rhyferthwy Rhoscolyn

Daeth yn amser i gyfarfod y 'criw coleg' eto am ychydig o grwydro a mwydro -a be gewch chi'n well na cherdded Llwybr yr Arfordir yn ystod gwyntoedd cryfa'r flwyddyn!

Amy oedd yr enw roddwyd ar storm gynta'r tymor (3-4ydd Hydref) ac er ei bod hi ar ei chryfaf yn yr Alban, roedd gwynt o 85 mya wedi'i gofnodi yng Nghapel Curig, ac Ynys Cybi yn ei dannedd hi hefyd ar y bore Sadwrn, wrth i ni gychwyn cerdded yn y glaw o draeth cysgodol Borthwen ar waelod deheuol yr ynys.

Os oedd y tonnau'n drawiadol yn fanno yng nghysgod Ynys Defaid, roedd nerth y gwynt yn hynod wrth i ni rowndio'r pentir a dod i olwg y môr mawr agored! Efo Eryri a Llŷn o'r golwg yn y cwmwl, yn gosod cefndir llwyd i'r olygfa, roedd creigiau a goleudy bach Ynysoedd Gwylanod yn drawiadol o dywyll a bygythiol, a thonnau gwyllt y môr yn chwalu dros y cwbl. Fel gwylio poster enwog goleudy La Jument, Llydaw, yn fyw o flaen ein ll'gadau (er nad ydw i wedi llwyddo i ddal hynny yn y llun isod).

Wrth wthio ymlaen ymlaen tua'r gogledd efo'n pennau i lawr, mae'r gwynt yn chwipio diferion o frig y tonnau i bigo'n hwynebau, fel cenllysg mân. Ac i gadw efo'r gymhariaeth aeafol, roedd yn rhaid cerdded trwy lluwchfeydd o ewyn gwyn yn hedfan ar y gwynt fel clapiau mawr o blu eira gwlyb.

Mae dringo i lawr y grisiau cerrig i ffynnon y Santes Gwenfaen yn rhoi pwt o gysgod am ychydig funudau cyn mentro dros graig gul Porth Gwalch a'n cefnau at un o'r waliau cerrig trawiadol sy'n cadw'r gwartheg yn y caeau a'r cerddwyr allan!

Y Bwa Gwyn. Yn bendant ddim yn saff i sefyll ar ei ben yn y fath wynt!

Y Bwa Gwyn a'r Bwa Du, heb os, ydi sêr yr arfordir syfrdanol yma, ac uchafbwyntiau unrhyw daith ar y cymal yma o'r llwybr cenedlaethol. Tystion trawiadol i nerth y tonnau a rhyferthwy'r môr. 

 

Er bod rhywfaint o awyr las rwan, llai deniadol ydi'r tirlun ar ein llaw dde wrth nesáu at Drearddur; y carafannau a chabannau gwyliau yn boenus o hyll, ond mae'r creigiau -sydd ymysg yr hynaf yng Nghymru- a'r mân ynysoedd, yr hafnau, a'r meini ar ein llaw chwith yn dal i gyfareddu. Allan ar y môr aflonydd du, mae honglad o fferi, wedi cychwyn efallai o harbwr cysgodol Dulun, ond erbyn hyn dwi'n siwr, yn llawn o deithwyr anfodlon iawn, yn aros i weld os fydd hi'n ddiogel i'r llong ddocio yng Nghaergybi, ynta' oes raid siglo a simsanu ar y don am oriau. Craduriaid!

Mae cyrraedd Trearddur yn golygu y cawn fwynhau peint sydyn cyn ail-gydio yn y cerdded am ychydig filltiroedd eto. Ac er bod talpiau o'r darn yma ar balmant a tharmac, ac olion o gyfoeth afiach yn nifer o'r tai Grand-designaidd, mae Porth yr Afon, Porth y Pwll, a Phorth y Corwgl yn werth eu gweld.

Ar ôl ychydig oriau o grwydro tirwedd gwych, mewn tywydd dychrynllyd ond cyffrous iawn, mae'n braf cyrraedd pen y daith ar dywod Porth Dafarch, a chroeso cynnes a chwrw da Bragdy Cybi'n galw. 

Diolch eto am gael rhoi'r byd yn ei le, ac atgoffa'n hunain ein bod yn byw mewn lle gododog!

 

 

Crwydro a Mwydro

Hen bethau digon sâl am gadw cysylltiad ydi dynion fel arfer, ond dwi’n falch o gael cyfarfod criw bach o ffrindiau coleg bob blwyddyn i gerdded Llwybr Arfordir Cymru. Mae ein teithiau hydrefol ni yn fwy o fwydro nac o grwydro a dweud y gwir, gan ein bod yn rhoi’r byd yn ei le a cherdded yn boenus o araf gan amlaf. Rydym wedi chwerthin ers talwm y cymer hi dros 80 mlynedd i ni gwblhau’r llwybr i gyd!

Dyma’r llwybr cenedlaethol cyntaf yn y byd i ddilyn arfordir cyfan unrhyw wlad- ac mae Wicipedia yn dweud ei fod yn 870 milltir o hyd, o Gas-gwent i Saltney. 

O’r Borth i Aberystwyth oedd taith eleni; gwta saith milltir o gerdded, ond taith braf iawn, efo Ynys Enlli ar un pen i orwel pell Bae Ceredigion, a bryniau Preseli ar y pen arall. Mae daeareg trawiadol Trwyn Pellaf, Carreg Mulfran, a Chraig y Delyn, yn werth ei weld, a phlygiadau a haenau’r graig olaf yna yn debyg iawn i siap a thannau telyn. Braidd yn uchel oedd y llanw wrth inni gyrraedd Sarn Cynfelyn, ond roedd clawdd enwog Cantre’r Gwaelod yn amlwg iawn serch hynny. 

Roedd bilidowcars yn niferus ar hyd y glannau, nid dim ond ar Garreg Mulfran, a dwsin o frain coesgoch fel petaen nhw’n ein dilyn bob cam.

Diwrnod ardderchog arall efo cyfeillion hoff gytûn, yn gorffen fel pob blwyddyn efo pryd da o fwyd, peint neu ddau, a llawer o hwyl a hel atgofion. Dyma edrych ymlaen at tro nesa’.

Difyr darllen colofn Angharad Tomos am swydd Efrog ddechrau’r mis lle cyfeiriodd at Gatraeth ac Aysgarth, gan i minnau ymweld â rhaeadrau hynod Aysgarth ym mis Medi hefyd. Mae cerdd arwrol Y Gododdin o Lyfr Aneirin yn son yn bennaf am frwydr Catraeth, ond mae pennill arall yn fwy o hwiangerdd sy’n son am dad plentyn yn hela ceirw, a grugieir o’r mynydd, a physgod o ‘rayadyr derwennyd’. Mae’r gwybodusion yn dweud mae Lodore Falls yn Derwent Water ydi fanno (a hawdd deall pam oherwydd tebygrwydd yr enw Derwent), ond gan fod Ays yn hen air am dderw (a garth yn golygu ardal o dir, fel gardd yn Gymraeg), mae’n haws gen i gredu mae Rhaeadr Aysgarth ydi Derwennyd y gerdd. Dim ond deunaw milltir o Gatraeth ydi Aysgarth, tra bod Lodore yn 76 milltir... Mae’n ddifyr damcaniaethu ond pwy a ŵyr ‘nde!

Mi fues i yn ôl yn y de-ddwyrain y mis hwn hefyd, a’r tro yma wedi cael crwydro glannau Afon Wysg, a chamlas Mynwy-Brycheiniog. Mae pont ddŵr Brynich, lle mae’r gamlas yn croesi’r afon yn werth yr ymdrech i’w chyrraedd, a pheirianwaith y lociau gerllaw yn rhyfeddol i’w wylio’n gweithio hefyd. 

Uchafbwynt arall oedd coed yw syfrdanol o hardd Eglwys Llanfeugan ger pentref Pencelli. Er yn iau o dipyn nag ywen wych Llangernyw, tybir fod y rhain o leiaf ddwy fil o flynyddoedd oed, ac fel mewn nifer o fynwentydd eraill trwy Gymru, yn dynodi safle bwysig i’n hynafiaid ers cyn dyfodiad cristnogaeth ac ymhell cyn codi’r eglwys. Efallai fy mod yn hygiwr coed, ond byddai angen hanner dwsin o bobl eraill i fedru amgylchynu’r mwyaf o’r rhain. Hyfryd serch hynny oedd eu gweld a’u cyffwrdd, a dychmygu’r hanes aeth heibio tra oedden nhw’n tyfu. 

Yn gynharach, roeddwn ychydig filltiroedd i ffwrdd yn darllen llyfr ‘Y Castell ar y Dŵr’ (Rebecca Thomas, 2023) ar fainc ar lan Llyn Syfaddan, lle seilwyd y nofel hanesyddol. Awr fach o ddihangfa o’r byd prysur, yn dychmygu’r cymeriadau oedd yn byw yma ganrifoedd yn ôl, a gwylio cwtieir a bilidowcars ar ymylon y crannog -yr unig enghraifft o dŷ amddiffynol ar ynys mewn llyn yng Nghymru.

Ar ddiwrnod arall mi ges i grwydro Gwarchodfa Gwlyptiroedd Casnewydd, i chwilio am ditws barfog -eu hunig safle magu yng Nghymru, ond aflwyddianus oeddwn i, a dod oddi yno’n siomedig! Ond o leiaf ges i gerdded dwy filltir arall o Lwybr Arfordir Cymru wrth chwilota yno, a chael bod ychydig bach yn nes at gwblhau’r 870 milltir!
- - - - - - -  

bilidowcar: mulfran, cormorant, Phalacrocorax carbo
brân goesgoch: chough, Pyrrhocorax pyrrhocorax
ywen: yew, Taxus baccata
cwtiar: coot, Fulica atra
titw barfog: bearded tit, Panurus biarmicus
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yng ngholofn Cynefin Yr Herald Cymraeg (Daily Post), 31 Hydref 2024 (Dan y bennawd 'Crwydro Arfordir')

Crwydro

Dwn 'im lle aeth Tachwedd. Duw a wyr lle'r aeth yr undeg-saith mlynedd dwytha chwaith.

Dwi 'di bod yn rhedeg efo'r ferch hynaf i weld prifysgolion, cyn iddi hi adael y nyth. A dwi wedi manteisio ar gyfleon prin hefyd i ymweld ag ambell le oeddwn i eisiau gweld, tra o'n i wrthi.

Mae'r hydref yn gyfle i gwrdd â chriw coleg bob blwyddyn, ac mi fuon ni'n cerdded darn o lwybr yr arfordir eto eleni. Darn byrrach nag arfer, er mwyn gwylio tîm rygbi Cymru'n colli eto. Cafwyd diwrnod a noson i'r brenin, er gwaethaf y siom yn stadiwm y mileniwm. Eto.

Ta waeth, roedd y tywydd yn sych ar y cyfan; y golygfeydd yn odidog; a'r cwmni'n dda. Amhrisiadwy.

Rhaeadr Cwm Buwch, efo Cei Newydd yn y cefndir.

Dro arall, mynd efo'r teulu i gwrdd â chyfeillion yn Oriel Glyn y Weddw, Llanbedrog, a'r Fechan a finna'n dianc ar hyd y traeth, dringo er mwyn crwydro'r pentir, a rowlio chwerthin wrth ddal ein cotiau'n agored i'r corwynt a cheisio hedfan! Dyddiau difyr.

Mynydd Tir Cwmwd, Llŷn

 

Gardd Eden, Cernyw, uchod ac isod. Anti-cleimacs braidd ar ôl meddwl mynd ers talwm. Adeg anghywir o'r flwyddyn, siwr o fod. 

Dwi ddim yn siwr be ydi gwerth addysgol, na pa mor gynaliadwy yn y tymor hir ydi tyfu coedwig drofannol ar Ynys Prydain, a'r holl egni sydd ei angen i'w chynnal. Y drws nesa i'r biodome POETH, oedd rinc sglefrio rhew, yn defnyddio llwyth o drydan i'w gadw'n OER!    

Ychydig o arddio sydd wedi bod acw trwy Dachwedd, er inni gael nifer o ddyddiau braf.

Dwi wedi codi'r tatws a'r moron olaf heddiw a'u cael i ginio, efo brocoli cynta'r gaeaf a maip a chenin o'r ardd hefyd. Mi fues i'n chwynnu chydig a rhoi'r gwelyau i gysgu dan gardbord tan y gwanwyn.

Cilmeri. Man sy'n dal i'm tynnu yno am y canfed tro. Dwi ddim yn licio gyrru ar yr A470 heb alw yno am ychydig funudau o hel meddyliau a breuddwydio.

Gerddi Plas Tanybwlch wedi bod yn werth ymweliad ar ôl ail-agor hefyd. Mi gawson nhw ddiawl o lanast yng ngwyntoedd Chwefror, a chymryd misoedd i'w glirio.
Mae staff y Parc Cenedlaethol wedi bod yn cadw blog am y gerddi yn fan hyn.

O gribau'r creigiau geirwon

Mae nghalon yn y mynydd, efo'r grug a'r adar mân... ond eto'i gyd mae 'na dynfa ryfeddol at y môr weithia'. Sgwn i fedra'i annog un o'r genod 'cw i briodi mab fferm o Ben Llŷn, efo cwch a photia' cimwch, i mi gael cyfuno'r ddau fyd?!

Dic Jones sy' bia geiria'r pennawd. Doeddwn i ddim yn gyfarwydd efo'i gerdd i 'Lwybr y Glannau' tan y penwythnos dwytha, pan es i lawr i Langrannog ar drip blynyddol rhai o'r criw y bues i'n ddigon lwcus i dreulio tair mlynedd yn eu cwmni yn y coleg ym Mangor.

'Da ni'n dod at ein gilydd bob hydref, er mwyn cerdded trwy'r dydd, wedyn yfed 'chydig o gwrw, a thynnu coesau'n gilydd trwy'r nos. Aeth deunaw mlynedd heibio ers inni rygnu trwy'r arholiadau ola' ac mae criw bach ohonom wedi cadw cysylltiad yn llwyddianus ers hynny, diolch i'r drefn.

Mi gawson ni ddyddiau cofiadwy iawn yn y Preseli, Y Bannau, y Ddwy Aran, a mwy dros y blynyddoedd.  I 'Stiniog ddaeth pawb y llynedd, ac mi gawson ni ddiwrnod cynnes braf i gerdded dros y Moelwyn Mawr ac i lawr yr ochr bella' i'r Ring yn Llanfrothen. Roedd hwnnw'n ddiwrnod hir (gan ein bod ni'n defnyddio llawer iawn mwy o egni yn siarad a dal i fyny, nac ydan ni wrth gerdded), felly taith haws ar yr arfordir amdani eleni!

Doedden ni ddim llawer cynt ar lefel y môr chwaith: mi gymrodd hi chwech awr i ni gerdded y tair cilomedr ar ddeg o Langrannog i Gei Newydd! Ychydig dros 2km yr awr. Wel, mae hel clecs a rhoi'r byd yn ei le yn ddiawl o waith caled tydi, ac yn ôl y Pobydd, 'mond un peth ar y tro fedrwn ni ddynion wneud!

Yr haul yn gwenu ar y cyfiawn! Dechrau o draeth Llangrannog, a Charreg Bica.

Tydi'r sgwar ddim digon mawr i'n hogia' ni. 

Digon o amser i lolian a mwydro ar ben clogwyni Penmoelciliau.

Capiau cwyr coch Ceredigion.

Yn anffodus, doedd gen' i ddim map digon manwl i wybod enwau'r cilfachau a'r creigiau a'r nentydd a'r traethau i gyd, ond Pendinaslochtyn ac Ynyslochtyn sydd yn y cefndir yn y llun yma. Roedden ni'n gweld bob cam o Ynys Aberteifi i Ynys Enlli yn ystod y dydd. Peth da ydi aros am eiliad a chofio gwlad mor brydferth ydi Cymru fach.

Un o nifer o ddarnau trawiadol Llwybr Arfordir Cymru.
Llwybr sy'n 870 milltir o hyd (1392km). Os lwyddwn ni i gwrdd am ddiwrnod bob hydref,
dim ond 106 o flynyddoedd ydan ni angen eto ...ac mae Llwybr Clawdd Offa i ddod wedyn! Rôl on.

Mi aethon ni ar ein pennau i dafarn y Dolau wrth gyrraedd Cei Newydd. Mae'r beint gynta wastad yn well na dim byd ddaw wedyn tydi. Hyfryd.

Yn ôl wedyn i Langrannog, gan fwynhau bwyd a diod Y Llong a'r Pentre Arms, a pharhau i roi'r byd yn ei le tan yr oriau mân.

Amhrisiadwy. Diolch 'ogia.

Dyma lun o daith y llynedd. Yn y post dwytha, mi rois i lun o inclên chwarel y Wrysgan. 

Dyma lun (gan Gareth) o ben ucha'r inclên lle mae'n mynd trwy dwll yn y graig. Lle arbennig iawn.

Dyfynnu:

'Nant y Mynydd'. Ceiriog. [eto!]
Mab y mynydd ydwyf innau

Oddi cartref yn gwneud cân,
Ond mae nghalon yn y mynydd, 

Efo'r grug a'r adar mân.

Llwybr y Glannau, Dic Jones.
Hyd lannau Ceredigion
Mae'r tir a'r môr yn leision,
A golwg ar bellterau'r Bae
O gribau'r creigiau geirwon.    

- - - 

Ôl-nodyn... Crwydro a Mwydro yn 2025